Život poslije Orbana: Tajkuni pred novom stvarnošću

Mađarske kompanije i poslovni magnati, koji su zahvaljujući bliskim vezama s Viktorom Orbanom izgradili velika poslovna carstva, okreću se manjim projektima dok nova vladajuća stranka nastoji da stane na kraj navodnom kronizmu.

Rojters je razgovarao s desetak bivših zvaničnika, predstavnika kompanija i analitičara koji navode da milijarderi iz Orbanovog najužeg kruga preispituju svoje poslovanje nakon što je premijer Peter Mađar pobjedom na izborima u aprilu okončao Orbanovu šesnaestogodišnju vladavinu. Pojedine kompanije, tvrde analitičari ne navodeći njihova imena, vjerovatno neće opstati u novim okolnostima.

“Moramo i hoćemo da se prilagodimo”, rekao je za Rojters Šandor Šer, osnivač i izvršni direktor kompanije “Market Epite”, jedne od najvećih građevinskih firmi u Mađarskoj. Kompanija, povezana s Orbanovim saveznikom i biznismenom Ištvanom Garančijem, ostvarila je četvrtinu prihoda zahvaljujući javnim ugovorima, uključujući i izgradnju poznatih fudbalskih stadiona.

“Pripremamo se za promjene u kojima će, umjesto velikih projekata, biti više manjih poslova, dok će stambena i infrastrukturna gradnja postati dominantne djelatnosti”.

Ove strateške promjene ukazuju na najveće potrese u mađarskoj privredi u posljednjih nekoliko decenija. Istovremeno, one utiču na pad vrijednosti akcija kompanija koje se povezuju s Orbanom, ali i stvaraju konkurentnije poslovno okruženje koje bi moglo da podstakne veća ulaganja stranih kompanija.

Analitičari smatraju da su najvećem riziku izložene firme koje su zavisile od javnih infrastrukturnih projekata, a koje će se sada s novim konkurentima boriti za dio državnog novca.

“Građevinske kompanije i preduzeća za izgradnju puteva, koja su bila dio tih mreža, nestaće za godinu ili dvije, jer će poslovi biti dodijeljeni drugim firmama”, rekao je Danijel Hegeduš, zamjenik direktora Instituta za evropsku politiku iz Berlina.

Iz kompanije “Market Epite” poručuju da tri decenije uspješnog poslovanja i njihova finansijska snaga nijesu zavisili od političkih ciklusa, kao i da im raznovrstan portfolio obezbjeđuje stabilnost.

Orbanovi saveznici opstaju: Ne plašimo se

Tokom Orbanove vladavine, njegovi saveznici koristili su povlašćen pristup državnoj potrošnji, javnim tenderima i povoljnim propisima kako bi preuzimali kompanije i širili svoje poslovanje širom Mađarske.

Istraživanje Organizacije za ekonomsku saradnju i razvoj (OECD) iz 2024. godine pokazalo je da je u Mađarskoj zabilježen veliki broj postupaka javnih nabavki u kojima je postojao samo jedan ponuđač. Evropska unija je, u okviru šireg paketa uslova za odmrzavanje obustavljenih fondova, zatražila reforme s ciljem jačanja tržišne konkurencije.

Istraživanje mađarskog antikorupcijskog instituta CRCB, objavljeno neposredno prije aprilskih izbora, pokazalo je ono što je ta organizacija opisala kao “jasne dokaze političkog favorizovanja” u postupcima javnih nabavki.

Novi premijer Peter Mađar, koji je ubjedljivo porazio Orbana na izborima, u junu je parlamentu podnio opsežan paket antikorupcijskih zakona, dok Budimpešta nastoji da ispuni uslove Evropske unije za transparentnije korišćenje javnog novca.

Mađarova vlada nije odgovorila na Rojtersov zahtjev za komentar.

Kao još jedan znak velikih promjena, mađarski parlament je 13. jula usvojio ustavni amandman kojim je smijenjen predsjednik Tamaš Šuljok, kojeg Mađar naziva “marionetom” bivšeg premijera Orbana. Šuljok je odbacio te optužbe, tvrdeći da nije imao političku agendu.

Orbanov odlazak ostavio je vidljive posljedice na tržištu.

Kompanije koje se smatraju politički povezanim, poput građevinskog i energetskog konglomerata “Opus global”, kompanije za nekretnine “Apenin”, telekomunikacione firme “4iG” i “MBH banke”, zabilježile su oštar pad vrijednosti akcija, pošto su investitori procijenili da je njihova vrijednost djelimično počivala na političkom uticaju.

Istovremeno, te kompanije nijesu uspjele da isprate rast cijena akcija na budimpeštanskoj berzi, podstaknut očekivanjima investitora da će Mađar stvoriti povoljnije uslove za poslovanje. Novi premijer najavio je reviziju ugovora u oblastima poput građevinarstva, odbrane i medija.

Kompanija “Duna Asfalt”, čiji je milijarder i vlasnik Laslo Sij pretvorio malo preduzeće u vodeću mađarsku kompaniju za izgradnju puteva tokom vladavine Orbanovog Fidesa, saopštila je da će se osloniti na svoje iskustvo kako bi ostala konkurentna.

“I prije 1990. godine, ‘Duna Asfalt’ se nadmetao na tržištu kojim su dominirale međunarodne kompanije”, navela je firma u odgovoru na pitanja Rojtersa. “Takvo okruženje nam je dobro poznato i ne plašimo ga se”.

“Neke od ovih kompanija će nestati”

U okviru preispitivanja budžetskih obaveza preuzetih tokom Orbanove vladavine, Mađarova vlada saopštila je da će obustaviti proširenje dionice auto-puta na jugu Mađarske i pozvala kompaniju “Duna Asfalt” da vrati novac koji je za taj projekat dobila prije izbora.

Iz kompanije “Duna Asfalt” nijesu odgovorili na imejl Rojtersa sa zahtjevom za dodatni komentar o ugovoru koji se odnosi na izgradnju auto-puta.

Kompanija “4iG” odbacila je u imejlu tvrdnje da je imala koristi od političkog favorizovanja, dok je “MBH”, druga najveća banka u Mađarskoj, saopštila da posluje u skladu s mađarskim i evropskim propisima o javnim nabavkama.

Kompanije “Opus global” i “Apenin” nijesu odmah odgovorile na zahtjeve Rojtersa za komentar.

Transparentniji tenderi mogli bi da otvore više prostora za međunarodne kompanije i istisnu dio preduzeća povezanih s Orbanom, smatra Oršolja Račova, analitičarka kompanije “Evroazija grup”.

“Očekujem velike promjene i mislim da će neke od ovih kompanija nestati”, kazala je ona za Rojters.

( N.B. )