Hoće li se Island vratiti na evropski put?

U nestabilnom svijetu, samoća rijetko pruža utjehu. To je najjednostavnije objašnjenje za održavanje referenduma na Islandu 29. avgusta, na kojem će građani odlučivati da li da obnove prekinute pregovore o članstvu u Evropskoj uniji. (O eventualnom konačnom sporazumu o pristupanju odlučivalo bi se na posebnom referendumu, po završetku pregovora.)

Sa oko 400.000 stanovnika, strateškim položajem u sjevernom Atlantiku i privredom koja je snažno povezana sa ostatkom svijeta, Island je razumljivo veoma osjetljiv na promjene okolnosti koje utiču na njegov razvoj - a još više na njegovu bezbjednost. Kada je 2009. podnio zahtjev za ulazak u EU, zemlja se tek oporavljala od gotovo pogubnih posljedica finansijskog sloma iz 2008, koji je izazvao ekonomski kolaps. Mnogi Islanđani tada su smatrali da je vezivanje nacionalne valute i privrede za Uniju najsigurniji izbor.

Pošto je Evropska komisija pozitivno ocijenila spremnost zemlje, pristupni pregovori počeli su 2010. godine i brzo su napredovali sve do 2013. Od ukupno 33 pregovaračka poglavlja, 27 je bilo otvoreno, a 11 čak i privremeno zatvoreno, iako su najosjetljivija pitanja, poput kontrole ribolova, ostala neriješena.

Ali nova islandska vlada, izabrana 2013. godine, prekinula je pregovore. Među donosiocima odluka preovladalo je uvjerenje da se privreda od sloma iz 2008. oporavila lakše nego što se očekivalo. Sve više je jačalo uvjerenje da Island može da se osloni na sopstvene snage.

Od tada islandska privreda bilježi dobre rezultate, prije svega zahvaljujući procvatu turističkog sektora. Istovremeno, zemlja je imala značajnu korist od učešća na jedinstvenom tržištu EU kroz Sporazum o Evropskom ekonomskom prostoru (EEP), čije su članice i Norveška i Lihtenštajn. Ipak, neizvjesnost koju izaziva nestabilna islandska valuta održavala je kamatne stope - a samim tim i mnoge druge troškove - na relativno visokom nivou.

Možda je još važnije to što, u vrijeme rastućih geopolitičkih i geoekonomskih tenzija, sve više ljudi smatra da je položaj Islanda izvan Evropske unije postao njegova slabost. Upravo zato je vlada premijerke Kristrun Frostadotir zatražila mandat da obnovi pristupne pregovore i ispita mogućnost članstva.

Iz istorijskih razloga, pitanje suvereniteta zauzima važno mjesto u islandskim raspravama o pristupanju Uniji. Ali pošto se zemlja već nalazi u svojevrsnom ekonomskom satelitskom u odnosu na EU kroz Sporazum o EEP-u, puno članstvo bi zapravo ojačalo njen suverenitet, jer bi joj omogućilo da učestvuje u oblikovanju odluka koje je već sada obavezna da sprovodi.

Politika u oblasti ribarstva biće jedno od ključnih i najosjetljivijih pitanja u pregovorima o članstvu. Ipak, pošto Ujedinjeno Kraljevstvo više nije član EU, a islandska ekonomska zona se ne graniči ni sa jednom ekonomskom zonom država članica, čini se da postoji prostor za kompromis. Ako su Švedska i Finska već uspjele da izbore poseban režim za poljoprivredu u svojim sjevernim regionima, trebalo bi da bude moguće da i Island dobije sličan, povoljniji tretman.

Uprkos ovim dugotrajnim nedoumicama, širi bezbjednosni prioriteti sve više određuju tok rasprave. Island jeste članica NATO-a, ali nema sopstvenu vojsku. Tokom Hladnog rata, Sjedinjene Države su u toj zemlji održavale vazduhoplovnu bazu Keflavik, od izuzetnog strateškog značaja, ali su je 2006. godine napustile iznenada i bez mnogo objašnjenja. Danas se u bazi Keflavik uglavnom smjenjuju evropske vazduhoplovne snage, koje rotiraju svoje avione radi nadzora sjevernog Atlantika.

Niko ne može da predvidi šta će američki predsjednik Donald Tramp učiniti u vezi sa susjednim Grenlandom, koji i dalje otvoreno želi da prisvoji. Ali nema sumnje da su nestabilna i nepredvidiva bezbjednosna politika njegove administracije učinila Island ranjivijim. U januaru je Trampov kandidat za ambasadora SAD na Islandu, očigledno nadahnut predsjednikovim teritorijalnim ambicijama, u šali izjavio da bi Island trebalo da postane 52. savezna država SAD, da bi ubrzo potom povukao tu izjavu. (Vrijedi podsjetiti da je Evropska unija bila spremna da stane u odbranu Grenlanda.)

Pored toga, u eri trgovinskih ratova, činjenica da Island nije dio carinske unije EU dodatno povećava njegovu izloženost spoljnim pritiscima. Velike ekonomije, poput Evropske unije i Kine, mogu da se suprotstave hirovitim potezima Trampove administracije, dok male zemlje nemaju takvu pregovaračku snagu.

Ako se građani Islanda na referendumu izjasne za obnovu pristupnih pregovora, proces bi, po svemu sudeći, mogao da napreduje veoma brzo, a konačna odluka o članstvu mogla bi da bude donijeta već u roku od dvije godine. Nema razloga da se vjeruje da Evropska unija i naročito njene nordijske i baltičke članice ne bi srdačno dočekali Island kao svoju članicu. Štaviše, ulazak Islanda u EU vjerovatno bi primorao i Norvešku da preispita svoju odluku da ostane izvan Unije. Sporazum o Evropskom ekonomskom prostoru, ako bi u njemu ostao samo Lihtenštajn, u današnjim okolnostima imao bi veoma ograničen značaj.

Ali, to su pitanja za budućnost. Sada je jedino važno hoće li islandski birači odlučiti da taj proces i pokrenu.

Autor je bio premijer i ministar inostranih poslova Švedske, specijalni izaslanik EU za bivšu Jugoslaviju i kopredsjedavajući Dejtonske mirovne konferencije

Copyright: Project Syndicate, 2026.

( Carl Bildt )