Bogatstvo (ne)istraženog podzemnog svijeta: Istraživači beogradskog i Univerziteta CG o speleološkim objektima Durmitora

Uz upotrebu osnovne zaštitne opreme i obučenog vodiča, Vodena pećina mogla bi biti dio ponude za planinare i posjetioce koji iz Žabljaka polaze ka Savinom kuku i drugim vrhovima Durmitora. Za razliku od te, Zelenovirska, najduža pećina na Durmitoru, zahtijeva specifična znanja i vještine kretanja u podzemlju, nije tako pristupačna za širu javnost, ali ima značajnu naučnu vrijednost i njoj će se profesionalni speleolozi rado vraćati i istraživati njene tajne.

To su, pored ostalog, za “Vijesti” kazali magistri Mihailo Mitić i Jovan Petronijević sa Geografskog fakulteta Univerziteta u Beogradu.

Mitić i Petronijević dio su grupe speleologa sa beogradskog i Univerziteta Crne Gore koji su prošlog mjeseca, u okviru programa “Nauka u službi prirode - podzemni svijet Durmitora”, koji organizuje UCG, radili istraživanje tri pećine Durmitora - Vodene, Zelenovirske i Ledene.

Poručuju i da bi u budućnosti trebalo dopuniti i unaprijediti speleološki katastar Durmitora, što bi predstavljalo jedan od osnovnih preduslova za razvoj speleoturizma i efikasno istraživanje speleološke baštine tog planinskog masiva.

Vodena pećina

Vodena pećina se nalazi na području Nacionalnog parka Durmitor, zapadno od lokaliteta Virak, na približno 1.550 metara nadmorske visine.

“Razvijena je u mezozojskim krečnjacima kao horizontalni kraški speleološki objekat ukupne dužine oko 105 metara. Pećinu karakteriše jednostavna, pretežno horizontalna morfologija sa glavnim kanalom koji se pruža kroz niz proširenja i užih prolaza, uz nekoliko manjih bočnih kanala i dvoranskih prostora”, pojašnjava u razgovoru za “Vijesti” Mitić.

Kaže i da je njene prirodne karakteristike čine pogodnom za obilaske koji nisu isključivo naučne prirode.

“Ulazni dio pećine otvara se u prostraniju početnu dvoranu iz koje se nastavlja glavni galerijski kanal. U centralnom dijelu razvija se najveće proširenje, dok završni dio karakteriše uži i blago meandrirajući kanal sa manjim promjenama pravca. Objekat je razvijen gotovo u jednoj hidrološkoj etaži, sa neznatnim visinskim razlikama između ulaznog i završnog dijela…”, kaže on i dodaje da zahvaljujući gotovo potpuno horizontalnom razvoju i odsustvu tehnički zahtjevnih vertikalnih prepreka, Vodena pećina ne zahtijeva primjenu specijalne speleološke opreme za kretanje kroz njen unutrašnji prostor.

“Međutim, iz bezbjednosnih razloga neophodna je upotreba osnovne zaštitne opreme koja uključuje zaštitni šljem, čeonu lampu i speleološki kombinezon, dok obilazak treba organizovati isključivo uz prisustvo obučenog speleološkog vodiča. Iz navedenih razloga smatramo da posjeta Vodenoj pećini može biti uspješno integrisana u planinarske i rekreativne ture koje polaze iz Žabljaka prema Savinom kuku i drugim vrhovima Durmitora”, poručuje Mitić.

Zelenovirska

Za razliku od Vodene, koja bi se mogla učiniti pristupačnom za posjete planinara i rekreativaca, sa Zelenovirskom pećinom, kaže njegov kolega Petronijević, to nije slučaj.

Pozivajući se na relevantnu speleološku i geomorfološku literaturu i zvanične evidencije, on je kazao da je ta pećina, koja se nalazi na lokalitetu Zeleni vir, najduža pećina na području Durmitora.

“Njena istražena dužina iznosi 830 metara, što je čini najdužim poznatim pećinskim objektom na ovoj planini. Naravno, ovdje moramo izuzeti jamu na Vjetrenim brdima, čija je dužina istraženih kanala 1.951 metar, ali ona predstavlja sasvim drugačiji speleološki objekat”.

Podaci su prikupljeni tokom istraživanja u julu, dok je dio, pojašnjava Petronijević, preuzet iz Katastra speleoloških objekata Crne Gore, naučne literature poput istraživanja Predraga Đurovića ”Visokoplaninski kras Durmitora”, ranijih istraživanja Milutina Lješevića, te novije studije posvećene speleologiji Gorana Barovića.

Osim zbog njene istražene dužine od 830 metara, Petronijević kaže da je značaj Zelenovirske pećine i u tome što je riječ o jednom od rijetkih pećinskih sistema na području Durmitora koji prelazi dužinu od 100 metara.

“Visokoplaninski kras Durmitora karakteriše izrazita zastupljenost jama i vertikalnih speleoloških objekata, koji su uslovljeni intenzivnim tektonskim procesima, velikom debljinom karbonatnih stijena i snažnom vertikalnom cirkulacijom podzemnih voda. Na drugoj strani, pećine većih dimenzija poput Zelenovirske su znatno rjeđe i predstavljaju značajan geomorfološki i speleološki fenomen ove planine”, pojašnjava.

Taj objekat, dodaje on, pripada ponorskom tipu pećina, pri čemu je, kaže, posebno zanimljivo da ponorska funkcija nije izražena neposredno na ulazu u pećinu, već započinje približno 250 metara od ulaznog dijela.

Takva morfološka karakteristika, prema riječima Petronijevića, ukazuje na složen razvoj pećinskog sistema, pri kojem se podzemni tok uključuje u već formirane kanale.

“Navedeni tipovi pećina nastaju djelovanjem površinskih voda koje poniru kroz pukotine i rasjede u krečnjačkim masama, pri čemu procesi hemijskog rastvaranja karbonatnih stijena i mehaničke erozije postepeno oblikuju podzemne kanale različitih dimenzija”.

Ipak, ukazuje Petronijević, i pored svoje speleološke izazovnosti, ljepote i činjenice da se nalazi u neposrednoj blizini popularne planinarske staze koja vodi pored lokaliteta Zeleni vir, ulazak u njen unutrašnji prostor može biti veoma opasan za posjetioce.

“Već prvih desetak metara pećinskog kanala karakteriše veoma nizak profil, zbog čega je prolazak moguć isključivo puzanjem. Dalji djelovi pećine zahtijevaju odgovarajuće speleološko iskustvo, poznavanje tehnika kretanja u podzemlju i upotrebu specijalizovane zaštitne i tehničke opreme. Iz tih razloga nikako se ne preporučuje samostalni ulazak osoba u ovaj objekat, što mora biti diskretno označeno na njenom ulazu”, upozorava.

Zelenovirska pećina, međutim, kaže Petronijević, posjeduje značajnu naučnu vrijednost kao primjer razvoja podzemnog kraškog reljefa u uslovima visokoplaninskog krša.

“Ovakvi objekti predstavljaju svojevrsne prirodne arhive, jer omogućavaju proučavanje evolucije kraškog reljefa, paleoklimatskih promjena, režima podzemnih voda i procesa speleogeneze. U njihovoj unutrašnjosti često se razvijaju i različiti speleotemi (stalaktiti, stalagmiti, salivi i drugi kalcitni oblici), iako je njihov intenzitet razvoja u aktivnim ponorskim pećinama često manji zbog povremenog ili stalnog proticanja vode”, kaže sagovornik “Vijesti” i dodaje da zato Zelenovirska pećina ostaje mjesto na koje će se profesionalni speleolozi rado vraćati i istraživati njene tajne.

Dalja istraživanja

Dalja istraživanja neophodna su, kaže Mihailo Mitić, i jer pojedini djelovi durmitorskog masiva još nisu u potpunosti speleološki obrađeni.

“Na području Durmitora do sada je evidentirano 415 djelimično ili potpuno istraženih speleoloških objekata, među kojima su zastupljene horizontalne forme (pećine) i vertikalni speleološki objekti (jame). Ovaj broj potvrđuje izuzetnu razvijenost kraškog reljefa i značajan speleološki potencijal područja, ali istovremeno ukazuje na potrebu nastavka sistematskih istraživanja”, poručuje on.

Buduća istraživanja, kako je rekao, trebalo bi da idu u pravcu dopune i unapređenja speleološkog katastra Durmitora, a trebalo bi uraditi i detaljno topografsko snimanje postojećih speleoloških sistema, kao i prikupljanje podataka o njihovim geomorfološkim i turističko-valorizacionim potencijalima.

“Takav pristup omogućio bi formiranje sveobuhvatne baze podataka koja bi predstavljala pouzdanu osnovu za nastavak ovakvih naučnih projekata”.

Dodaje da je u tom procesu posebno značajna stalna podrška speleološkim klubovima, a njihov rad, kaže, trebalo bi dodatno unaprijediti kroz finansijsku podršku nadležnih, prije svega Javnog preduzeća za nacionalne parkove Crne Gore, Agencije za zaštitu životne sredine i Turističke organizacije Žabljak.

“Nakon toga, dalja saradnja sa Univerzitetom Crne Gore na sličnim istraživačkim poduhvatima predstavljaće jedan od osnovnih preduslova za razvoj speleoturizma i efikasno istraživanje speleološke baštine Durmitora”, poručuje Mitić.

Ograditi prostor oko ulaza u Ledenu pećinu

Istraživanjem u okviru projekta “Podzemni svijet Durmitora” obuhvaćena je bila i Ledena pećina, za koju istraživači navode da je devastirana, pa su zbog stanja u kojem se, kako tvrde, nalazi, Nacionalnim parkovima Crne Gore uputili inicijativu i predložili i da se hitno ograniči pristup za posjete toj Ledenoj pećini.

Preporučili su hitno uklanjanje dotrajalih i pokidanih užadi, kao i ograđivanje prostora oko ulaza u pećinu.

“Posjetioci će i dalje moći da uživaju u pogledu na ledene stalaktite i stalagmite, ali neće biti u mogućnosti da ulaze u pećinu i dodatno narušavaju njenu osjetljivu mikroklimu. Takođe, neophodno je u što kraćem roku postaviti informativne table sa jasnom zabranom spuštanja u ovaj speleološki objekat”, naveli su istraživači u dopisu koji je dostavljen NPCG-u.

Iz NPCG-a “Vijestima” su potom kazali da će, u skladu sa nadležnostima i važećim propisima, preduzeti predložene mjere.

( Damira Kalač )