Kukasti krst, "88" i pozivi na deportacije - grafiti i ekstremistička simbolika na ulicama Podgorice

“Deportujte Turke”, “Deportujte imigrante 88”, kukasti krst i poruka “Sunce će ponovo izaći i pokušaćemo ponovo” - samo su neki od grafita, poruka i simbola sa ulica Podgorice, ali iz Agencije za nacionalnu bezbjednost (ANB) tvrde da njihova dosadašnja saznanja ne ukazuju na postojanje organizovanih neonacističkih ili fašističkih grupa u Crnoj Gori.

“Istovremeno, evidentiraju se pojedinačne pojave i aktivnosti koje sadrže elemente takve ideologije i simbolike, a koje Agencija prati i procjenjuje sa aspekta njihovog eventualnog bezbjednosnog značaja, mogućeg povezivanja pojedinaca i eventualnog prerastanja u organizovanije oblike djelovanja”, odgovorili su “Vijestima” iz kabineta direktora ANB-a Ivice Janovića.

“Vijesti” su 2. aprila na česmi u Hercegovačkoj ulici, u centru Podgorice, fotografisale grafit “Deport Turks”, odnosno “Deportujte Turke”. Grafit je u međuvremenu prekrečen.

Na Draču, u Ulici V proleterske brigade, 18. avgusta zabilježen je grafit “Deport immigrants 88”, odnosno “Deportujte imigrante 88”.

Broj 88 u neonacističkoj simbolici koristi se kao kod za “Heil Hitler” - H je osmo slovo latinice, pa dvije osmice predstavljaju “HH”.

U Bloku V je 18. avgusta zabilježen je i kukasti krst, kao i poruka “The sun will rise and we will try again”, odnosno “Sunce će ponovo izaći i pokušaćemo ponovo”.

Ta formulacija koristi se u dijelu neonacističkih i bjelačko-supremacističkih krugova kao kodirana poruka o ponovnom usponu takvih ideologija. Sama rečenica, bez dodatnog konteksta, ne mora nužno imati neonacističko značenje.

Istoričar i direktor Antifašista Cetinja Filip Kuzman ocjenjuje da svjetski trend porasta fašističke i nacističke propagande u javnom i internet prostoru nije zaobišao ni Crnu Goru.

“Društvene mreže su pune profila koji u svojim objavama šire nacionalnu i rasnu mržnju, što tokom vremena može izazvati radikalizaciju kod mlađe populacije. Na prošlogodišnjem primjeru smo svjedoci toga koliko je malo trebalo da se glavnim gradom čuju povici koji pozivaju na protjerivanje i ubijanje ‘drugog’”, kazao je Kuzman za “Vijesti”.

Tajna služba prati sve

“Vijesti” su ANB pitale da li su upoznati sa postojanjem i djelovanjem grupa ili pojedinaca u Crnoj Gori koji se javno identifikuju kao fašistički, neonacistički ili pripadaju drugim krajnje desnim ekstremističkim strukturama.

“Agencija za nacionalnu bezbjednost, u okviru svojih zakonskih nadležnosti, kontinuirano prati, analizira i procjenjuje pojave i aktivnosti pojedinaca i grupa koje mogu imati obilježja nasilnog ekstremizma ili na drugi način imati implikacije po nacionalnu bezbjednost Crne Gore. Sama politička ili ideološka opredijeljenost, bez postojanja bezbjednosno relevantnih aktivnosti, nije osnov za postupanje Agencije”, naveli su.

Iz te institucije dodali su da prate aktivnosti pojedinaca i grupa koje promovišu ekstremističke, rasističke, ksenofobne, antisemitske ili druge slične sadržaje kada postoje indikatori da takvo djelovanje može imati bezbjednosne posljedice.

“Vijesti” su Agenciji predočile i nezvanične informacije o grupi za koju se tvrdi da stoji iza više grafita sa fašističkim, neonacističkim i antimigrantskim porukama, uključujući “Deport immigrants 88” i “Deport Turks”.

Prema nezvaničnim informacijama “Vijesti”, osobe povezane sa tom grupom imale su i Telegram grupu u kojoj su bile aktivne.

Agenciji su predočene i nezvanične informacije da je jedan od pripadnika te grupe direktno učestvovao u skrnavljenju spomenika na Ravnom lazu 2020. godine.

Ravni laz u Piperima je mjesto na kojem je u julu 1941. donijeta odluka o podizanju Trinaestojulskog ustanka protiv italijanske okupacije, zbog čega ima snažnu simboliku u crnogorskoj antifašističkoj tradiciji. Spomenik organizatorima ustanka na tom mjestu oskrnavljen je 24. maja 2020, kada je polomljena mermerna ploča sa imenima učesnika sastanka.

“Vijesti” su pitale i da li ANB ima saznanja o naljepnicama “Fasci di Montenegro” (Crnogorski fašisti), sa likom Krsta Popovića sa italijanskim vojnicima, koje su, prema nezvaničnim informacijama, bile lijepljene po gradu.

ANB je pitan i o navodnoj povezanosti tih osoba sa grupom iz Srbije, čije je ime poznato redakciji.

Ta grupa ima javni kanal na Telegramu i profile na društvenim mrežama, na kojima objavljuje i dijeli sadržaje sa antimigrantskim i etnonacionalističkim porukama. U objavama koje su pregledale “Vijesti” zagovaraju se zaustavljanje dolaska migranata iz zemalja “trećeg svijeta” i vraćanje onih koji su već u zemlji u države iz kojih su došli, dok se migracije opisuju kao “zamjena stanovništva”. Migranti se u dijelu sadržaja predstavljaju kao bezbjednosna, društvena i ekonomska prijetnja domaćem stanovništvu, a njihov dolazak povezuje sa jeftinom radnom snagom i političkim interesima vlasti. Objavljuju se i poruke o “nacionalnoj revoluciji”, evropskom etničkom identitetu i homogenosti, kao i slogani koji se koriste u krajnje desnim i bjelačko-supremacističkim krugovima, među njima i “White Boy Summer”, odnosno “Ljeto bijelih momaka”.

Agencija se o tim konkretnim navodima nije pojedinačno izjasnila.

“Pojedinačne pojave, poruke, simboli ili aktivnosti ne mogu se sami po sebi smatrati dokazom postojanja organizovane grupe, već se njihov karakter, eventualna međusobna povezanost i bezbjednosni značaj cijene na osnovu svih raspoloživih podataka i relevantnih okolnosti”, odgovorili su.

Ukoliko u svom radu dođe do podataka koji ukazuju na postojanje osnova sumnje da se priprema, organizuje ili da je izvršeno krivično djelo za koje se goni po službenoj dužnosti, ANB o tome izvještava policiju i nadležno državno tužilaštvo.

Kuzman je ocijenio da bi jasnije zakonsko određenje fašističkih i nacističkih organizacija i njihove simbolike olakšalo postupanje nadležnih organa.

“Prije svega, Skupština Crne Gore bi trebalo da donese zakon o zabrani fašističkih i nacističkih organizacija i njihovih simbola. Zakonom bi bili obuhvaćeni i simboli i organizacije koje su tokom Drugog svjetskog rata kolaborirale sa fašističkim i nacističkim snagama”, kazao je.

Prema njegovim riječima, kada bi fašistički, nacistički i kolaboracionistički simboli i organizacije bili jasno definisani zakonom, posao policije i tužilaštva bio bi “višestruko olakšan”, jer bi samo isticanje tih simbola na javnom mjestu bilo kažnjivo.

“Dodatno, zakon bi uz visoke novčane kazne mogao da predvidi i neki vid edukacije i društveno koristan rad sa osobama koje bi bile kažnjene zbog isticanja tih simbola, pogotovo ako je to slučaj sa mladima”, rekao je Kuzman.

Sada ne predstavljaju prijetnju

Na pitanje da li djelovanje takvih grupa ili pojedinaca predstavlja bezbjednosni rizik, iz ANB-a su odgovorili da pojedinačne pojave i aktivnosti sa elementima neonacističke ili fašističke ideologije i simbolike, prema njihovim dosadašnjim saznanjima, ne predstavljaju prijetnju po nacionalnu bezbjednost.

“Međutim, njihov bezbjednosni značaj kontinuirano se procjenjuje, naročito sa aspekta mogućeg organizovanja pojedinaca, procesa radikalizacije, podsticanja na nasilje ili prelaska na nasilno djelovanje, kao i eventualnog povezivanja sa nasilnim ekstremističkim strukturama u regionu i inostranstvu”, naveli su iz Agencije.

“Vijesti” su ANB pitale i da li postoje saznanja o povezivanju sa srodnim krajnje desnim ili neonacističkim grupama u regionu ili inostranstvu.

Iz Agencije nisu naveli konkretne grupe ili pojedince, već su saopštili da o tim pitanjima ostvaruju međunarodnu saradnju i razmjenu podataka sa partnerskim bezbjednosno-obavještajnim službama, posebno u oblasti praćenja i suprotstavljanja različitim oblicima nasilnog krajnje desničarskog ekstremizma.

Na pitanje da li postoje saznanja da se pripadnici takvih grupa organizuju i šire propagandu putem društvenih mreža i drugih internet platformi, ANB je odgovorio da je digitalni prostor jedno od ključnih mjesta za povezivanje i širenje ekstremističkih sadržaja.

“Društvene mreže i druge internet platforme predstavljaju jedan od najznačajnijih prostora za povezivanje pojedinaca, razmjenu i širenje ekstremističkih sadržaja i međusobne ideološke uticaje, pri čemu takve aktivnosti ne moraju nužno podrazumijevati postojanje formalno organizovanih grupa”, navodi se u odgovoru.

Agencija je saopštila i da kontinuirano prati i procjenjuje bezbjednosno relevantne aktivnosti u digitalnom prostoru, posebno moguće procese radikalizacije, intenziviranje međusobnog povezivanja i eventualni prelazak sa djelovanja u virtuelnom prostoru na organizovane ili nasilne oblike djelovanja.

Povećava se vidljivost krajnje desnih i ekstremističkih sadržaja

“Vijesti” su Agenciju pitale i da li posljednjih godina bilježi rast krajnje desnog, fašističkog ili neonacističkog ekstremizma u Crnoj Gori.

ANB nije naveo podatke koji se odnose konkretno na Crnu Goru, već je ukazao na međunarodne trendove.

“Na međunarodnom nivou bilježi se povećana vidljivost krajnje desnih i drugih ekstremističkih sadržaja, posebno u digitalnom prostoru, dok bezbjednosne i obavještajne službe registruju i pojavu novih oblika nasilnog ekstremizma”, saopštili su.

Posebno su izdvojili nihilistički nasilni ekstremizam.

Prema objašnjenju ANB-a, kod tog oblika ekstremizma nasilje nije nužno zasnovano na jasno prepoznatljivoj političkoj, vjerskoj ili drugoj ideologiji, već može predstavljati cilj samo po sebi, odnosno sredstvo sticanja statusa ili pripadnosti određenoj digitalnoj supkulturi.

Iz Agencije navode da je taj fenomen izrazito povezan sa digitalnim okruženjem i onlajn supkulturama koje glorifikuju nasilje.

“Posebnu zabrinutost predstavlja njihov uticaj na djecu i maloljetnike, koji mogu biti izloženi manipulaciji, radikalizaciji i podsticanju na nasilje, kako u svojstvu žrtava, tako i potencijalnih izvršilaca”, naveli su iz ANB-a.

Na pitanje da li ovakve pojave tretira kao izolovane incidente ili postoje pokazatelji šireg i organizovanog ekstremističkog djelovanja, ANB je odgovorio da ih sagledava i pojedinačno i u širem bezbjednosnom kontekstu.

“Pojedinačne aktivnosti kontinuirano se prate i procjenjuju, posebno sa aspekta eventualnog povezivanja pojedinaca, kontinuiteta njihovog djelovanja, procesa radikalizacije i mogućeg prerastanja u organizovanije ili nasilne oblike ekstremizma”, navodi se u odgovoru.

( Jelena Kočanović )