Moskva testira granice Evrope pred ključne izbore
Od dezinformacija i sajber napada do sabotaža i dronova sa eksplozivom, ruske operacije širom Evrope postaju sve agresivnije, dok bezbjednosni stručnjaci dovode u pitanje da li pojam “hibridnog rata” još odgovara razmjerama konfrontacije
Dok se približavaju važni izbori u Evropskoj uniji (EU), države članice više ne kriju zabrinutost zbog ruskog miješanja. Po njihovoj ocjeni, rat koji Moskva vodi nije ograničen na ukrajinski front, već mu je cilj da demokratije potkopa iznutra. Upozorenja o operacijama destabilizacije postala su gotovo svakodnevica za javnost. Vlade su kao odgovor usvojile nove zakone i mobilisale obavještajne službe.
Međutim, iako su države članice EU podigle uzbunu, i dalje djeluju pojedinačno, uprkos tome što je čitav kontinent meta napada koordinisanih iz Rusije, piše francuski “Mond”.
Na međunarodnoj konferenciji održanoj 20. avgusta u Stokholmu, estonski ministar odbrane Hano Pevkur upozorio je partnere: “Švedsku uskoro očekuju izbori, 13. septembra. Letonija će ih održati odmah potom, 3. oktobra. Mi ćemo naše imati u martu 2027. To znači da će Rusija tražiti načine da utiče na naša društva i podstiče tenzije”.
Uz njega je bila i poljska zvaničnica Henrikа Mošćicka-Dendiš, državna podsekretarka u Ministarstvu spoljnih poslova, koja je poručila: “Izbori su idealna prilika da se pokuša posijati nepovjerenje i testirati otpornost naših društava. Moramo ostati budni i djelovati kako bismo se tome suprotstavili, ali to moramo raditi zajedno”.
Dva dana ranije, Švedska, koja je bila domaćin konferencije, našla se na meti nekoliko lažnih video-snimaka objavljenih na mreži Iks u razmaku kraćem od sat vremena, s logotipima švedskih i njemačkih nacionalnih medija. Snimci su nastojali da diskredituju predstojeće parlamentarne izbore upozorenjima na izmišljene izborne prevare, dok je premijer Ulf Kristerson optuživan za korupciju. Snimke je identifikovala grupa Antibot4navalny, koja prati ruske dezinformacije na društvenim mrežama. Taj ruski opozicioni kolektiv saopštio je da je kampanja dio proruske operacije uticaja poznate kao “Matrjoška”, koja je registrovana i u drugim djelovima kontinenta.
“Ovakve snimke viđamo širom Evrope. Rusi su navikli da ciljaju zemlje koje podržavaju Ukrajinu”, rekao je švedski premijer. Švedska agencija za psihološku odbranu, državna institucija sa sjedištem u Stokholmu zadužena za praćenje pokušaja destabilizacije izbora, ocijenila je da cilj ove ofanzive “nije da ubijedi birače da postoje nepravilnosti u vezi sa izborima”, već da “zatrpa medije velikom količinom dezinformacija”.
Dron napunjen eksplozivom
U februaru je Norveški institut za istraživanja u oblasti odbrane saopštio da je otkrio grupu proruskih hakera koja je pokušala da utiče na norveške izbore zakazane za septembar 2025. Istraživači su posebno ukazali na sajber napad čija je meta bila konzervativna partija Hojre. “Prema našoj analizi”, rekao je Eskil Grendal Sivertsen, specijalni savjetnik u institutu, “ovaj pokušaj nije imao uticaja na same izbore, ali pokazuje namjeru da se sprovode aktivnosti koje direktno ciljaju demokratske procese.”
Tri glavne danske obavještajne službe upozorile su na rizik od proruske kampanje dezinformacija uoči posljednjih parlamentarnih izbora, održanih 24. marta 2026. Cilj je, kako su navele, bio da se “promovišu ruski interesi, sije razdor i oslabi podrška Ukrajini”, a upozorile su i da bi “to moglo imati posljedice po određene kandidate i partije, kao i po njihove izborne kampanje”.
“Mond” navodi da su ove operacije miješanja bile usmjerene i na unutrašnju i na spoljnu politiku zemalja koje pružaju pomoć Kijevu.
Kao vodeći evropski pružalac pomoći Ukrajini, Njemačka je posebno izložena napadima na svoju infrastrukturu i informacione sisteme. Iako politički lideri te zemlje gotovo nikada izričito ne označavaju Rusiju kao odgovornu za te napade, priznaju da prijetnja postoji. “Ne postoje uvijek dokazi koji se mogu koristiti u pravnom postupku kako bi se utvrdilo ko upravlja dronom”, priznao je savezni ministar odbrane Boris Pistorijus u novembru 2025. “Ali postoji mnogo indicija na osnovu kojih se može utvrditi kome ide u prilog let takvog uređaja na određenoj lokaciji”.
Bezbjednosni stručnjaci, diplomate i zvaničnici iz sektora odbrane upozoravaju da bi izraz “hibridni rat” mogao da umanji percepciju ozbiljnosti prijetnje i zamagli koliko je konfrontacija sa Rusijom već eskalirala
Njemačka je 4. avgusta bila meta pokušaja napada na aerodromu u Lajpcigu. Vlasti su u obezbijeđenoj zoni za teretne operacije, u blizini nekoliko ukrajinskih teretnih aviona, otkrile dron napunjen eksplozivom. Drugi uređaj je, navodno, nekoliko minuta kasnije udario u avion kompanije DHL, dok je treći pronađen deset dana kasnije na obližnjem polju. Njemački kancelar Fridrih Merc, koji se do tada nije oglašavao o tome, upozorio je 25. avgusta da će se Berlin pobrinuti da oni koji stoje iza napada “plate cijenu za svoje postupke”.
Samo tokom 2025. godine, Savezna kriminalistička policija Njemačke (Bundeskriminalamt) zabilježila je više od 320 pokušaja destabilizacije u zemlji - uključujući sabotaže, krađe, provale i napade na kritičnu infrastrukturu. Prema pisanju “Monda”, sumnja se da je Rusija organizovala većinu tih akcija. U aprilu su nalozi političara i poslanika na Signalu, aplikaciji poznatoj po visokom nivou bezbjednosti, bili meta fišing napada, koji je takođe pripisan Moskvi. Među napadnutim nalozima bio je i onaj predsjednice Bundestaga Julije Klekner.
Njemačke vlasti takođe istražuju moguću umiješanost strane države u talas napada koji se dogodio uoči izbora u februaru 2025, od kojih su neki bili smrtonosni, a često su ih izvodili strani državljani. Ti incidenti su potresli javnost i doprinijeli tome da pitanje imigracije dospije u središte izborne kampanje.
Portal “Politiko” piše da evropski lideri i zvaničnici za ovakve aktivnosti često koriste izraze “hibridna prijetnja” ili “hibridni rat”. Prema definiciji Evropske komisije, taj pojam obuhvata kombinaciju prinudnih i subverzivnih aktivnosti, kao i konvencionalnih i nekonvencionalnih metoda – diplomatskih, vojnih, ekonomskih i tehnoloških – koje državni ili nedržavni akteri mogu koordinisano koristiti za ostvarivanje određenih ciljeva, ostajući pritom ispod praga formalno proglašenog rata.
Jedan zvaničnik EU objasnio je za “Politiko” da se izrazi “hibridne prijetnje” i “hibridni rat” koriste za akcije koje ne dostižu nivo direktnog napada na evropske vojne ili civilne ciljeve. Takva kvalifikacija, prema njegovim riječima, omogućava da se te aktivnosti ne tretiraju kao stanje rata, pa ne zahtijevaju vojni odgovor EU ili NATO-a.
Međutim, takva terminologija nailazi na sve više kritika kako se povećava broj sabotaža, sajber napada, upada dronova i drugih neprijateljskih operacija širom Evrope. Bezbjednosni stručnjaci, diplomate i zvaničnici iz sektora odbrane s kojima je razgovarao “Politiko” upozoravaju da bi izraz “hibridni rat” mogao da umanji percepciju ozbiljnosti prijetnje i zamagli koliko je konfrontacija sa Rusijom već eskalirala.
“Zaista smo u hibridnom ratu koji više i nije toliko ‘hibridan’”, rekao je Kamij Grand, bivši pomoćnik generalnog sekretara NATO-a, a sada čelnik Udruženja vazduhoplovne, bezbjednosne i odbrambene industrije Evrope.
Politička destabilizacija
Letonija se priprema za izbore zakazane za 3. oktobar. Zemlja je pojačala napore da otkrije moguće rusko miješanje. Vladin portal za borbu protiv dezinformacija Melns uz balta (“crno na bijelo”) upozorio je na lavinu lažnih ili obmanjujućih informacija čiji je cilj da prodube podjele u zemlji, a posebno su usmjerene na građane koji govore ruski, koji čine gotovo trećinu stanovništva. Vlasti za sada nijesu prijavile nijednu operaciju usmjerenu konkretno na samo glasanje.
“Mond” piše da se objašnjenje za ovaj prividni paradoks može pronaći na Baltnewsu, propagandnom sajtu koji regionalne vijesti predstavlja iz perspektive Moskve i koji je 7. jula objavio tekst o izborima u Letoniji. Iako je iskazao naklonost krajnje desnoj partiji Letonija na prvom mjestu, koju predvodi biznismen Ainars Šlesers, ocijenio je da je “zaokret” u proevropskoj i proukrajinskoj spoljnoj politici Rige “nemoguć”, “čak i ako Šlesers i konzervativna koalicija dođu na vlast”. U tekstu se dodaje: “Ekonomska i vojna zavisnost Letonije od Brisela ostavlja joj malo prostora za manevar.”
Francuski list objašnjava da cilj nije bio da se podrškom naklonjenim kandidatima podstaknu bliže veze sa Rusijom, već da se potkopa sama letonska država, i to kroz napade i na njenu aktuelnu politiku i na njenu istoriju. Kako je ukazao portal Melns uz balta, uobičajeni kanali ruske propagande – društvene mreže, lažni internet sajtovi i program bjeloruskog državnog radija, koji se može čuti u istočnim djelovima Letonije – bili su preplavljeni narativima kojima se baltička država prikazuje kao marionetska zemlja, čija bi nezavisnost, obnovljena 1991. nakon perioda nezavisnosti od 1918. do 1940. i pet decenija sovjetske okupacije, navodno bila nelegitimna.
Jedno od sredstava proruske propagande u zemlji je širenje uljepšanih i lažnih predstava o sovjetskom dobu, kako bi se učvrstio narativ o neuspješnoj letonskoj državi otkako je izašla iz sfere uticaja Moskve, piše “Mond”. List ističe da relativni mir koji prati izbornu kampanju nije znak popuštanja tenzija. “Naprotiv, djeluje kao da je prožet prijetnjama – ne samom glasanju, već opstanku Letonije kao nezavisne države”, ističe se u analizi.
I Francuska je bila suočena sa veoma ciljanim operacijama političke destabilizacije. Početkom avgusta, parisko tužilaštvo je otvorilo istragu zbog sumnje na rusko miješanje usmjereno protiv dvojice bivših premijera Emanuela Makrona – Gabrijela Atala (Renesansa, centristička partija koju je osnovao Makron) i Eduara Filipa (Horizonti, desni centar) – kao i poslanika u Evropskom parlamentu Rafaela Gliksmana (Place Publique, lijevi centar).
Sva trojica, kandidati na predsjedničkim izborima 2027, podnijela su prijave nakon što su počeli da kruže deepfake snimci i lažni medijski izvještaji u kojima se tvrdilo da imaju zdravstvene probleme ili da su umiješani u korupciju. Viginum, vladina agencija zadužena za borbu protiv stranog digitalnog miješanja, kritikovala je publicitet koji prati ove operacije, jer im se time, kako navode, daje “veća vidljivost sadržaju koji je vidio veoma mali broj građana”.
Evropske vlade rijetko nastupaju jedinstveno kada je riječ o suprotstavljanju stranom miješanju, ali njihove obavještajne službe tijesno sarađuju – tajno, bilateralno ili u okviru takozvanog Bernskog kluba
U rijetkom zajedničkom odgovoru, Francuska, EU i Ujedinjeno Kraljevstvo uveli su 13. jula sankcije protiv devet ruskih državljana i četiri subjekta povezana sa FSB-om, ruskom Federalnom službom bezbjednosti. “Mond” navodi da su britanske vlasti na taj spisak dodale još 24 osobe, među kojima su čelnici GRU-a, ruske vojne obavještajne službe, i članovi organizacije Rybar LLC – ruske dezinformacione mreže usmjerene protiv Ukrajine, poznate po organizovanju miješanja u izbore širom Evrope.
Ta odluka bila je u skladu sa upozorenjima visoke predstavnice EU za spoljnu politiku Kaje Kalas: “Današnji ratovi ne vode se samo tenkovima i dronovima, već i lažima i algoritmima. U poređenju sa prošlom godinom, upotreba alata vještačke inteligencije u incidentima FIMI-ja (strane manipulacije informacijama i miješanje) porasla je eksponencijalno. Vještačka inteligencija sada je u potpunosti ugrađena u ruske i kineske FIMI operacije.”
“Mond” piše da evropske vlade rijetko nastupaju jedinstveno kada je riječ o suprotstavljanju stranom miješanju, ali da njihove obavještajne službe tijesno sarađuju – tajno, bilateralno ili u okviru takozvanog Bernskog kluba, koji okuplja Ujedinjeno Kraljevstvo, Švajcarsku, Norvešku i države članice EU, sa izuzetkom Austrije.
“To je jedini multilateralni forum koji zaista ima značaj za kolektivnu bezbjednost kontinenta”, rekao je listu jedan visoki francuski obavještajni zvaničnik, pod uslovom da ostane anoniman. Klub se redovno sastaje u različitim evropskim prijestonicama, ponekad u plenarnom sastavu, a ponekad u manjim grupama, u zavisnosti od teme i najnovijih dešavanja.
U analizi se ističe da su evropske obavještajne službe svjesne da nemaju drugog izbora osim saradnje, jer je rusko političko miješanje usmjereno na cijelu Evropu. Prema navodima francuskog Ministarstva unutrašnjih poslova, zamjenik šefa kabineta ruske predsjedničke administracije, Sergej Kirijenko, imao je centralnu ulogu u tim kampanjama destabilizacije, u okviru onoga što Moskva naziva direktivama protiv “neprijateljskih zemalja”.
“Postoji opšti mandat, a svaka ruska obavještajna struktura potom sprovodi moguće akcije u skladu sa pristupom koji ima, informacijama kojima raspolaže ili prilikama koje joj se ukažu”, dodao je francuski obavještajni izvor.
Kamij Grand je za “Politiko” postepenu eskalaciju opisao metaforom “kuvanja žabe” – izostankom reakcije na opasnu situaciju koja se postepeno pogoršava. “Ono što nam je juče bilo šokantno, sjutra postaje norma, i tako sve dok se ne nađete u mnogo intenzivnijoj situaciji... Oni testiraju granice”.
( A.Š. )