Island rekao „ne” pregovorima, ali ne i EU

Islandsko “ne” ponovnom otvaranju pregovora o pristupanju Evropskoj uniji jeste udarac za Brisel, ali ga ne treba tumačiti kao pobjedu “nacionalnog suvereniteta” nalik breksitu niti kao šire odbacivanje EU, ocjenjuje “Gardijan”.

Takvo tumačenje ne odgovara stvarnoj prirodi odnosa Islanda sa Unijom, jer je ta zemlja već duboko integrisana u evropske strukture.

Za EU je Island bio kandidat iz snova: mala, stabilna i prosperitetna zemlja, strateški smještena na Arktiku, koji postaje poprište sve većeg geopolitičkog nadmetanja. U trenutku kada Unija nastoji da ojača svoj geopolitički uticaj i oživi posustali zamah proširenja, pobjeda opcije za nastavak pregovora bila bi veoma dobrodošao podsticaj Briselu, navodi britanski list.

Umjesto toga, islandsko odbacivanje nastavka pregovora dalo je evroskepticima još jedan argument za kritiku Unije. Francuska političarka Marin le Pen izjavila je da rezultat pokazuje privlačnost Evrope “slobodnih, suverenih nacija”, nasuprot dubljoj integraciji, dok je Najdžel Faraž iz stranke Reform UK čestitao Islanđanima što su “glasali da sačuvaju svoju nezavisnost”.

Međutim, kako ističe “Gardijan”, Island je veoma specifičan slučaj. Njegova situacija ima vrlo malo zajedničkog sa breksitom, pa čak i sa širim pokretima kritičnim prema EU. Islanđani nijesu glasali za izolaciju od EU, raskidanje sporazuma ili “vraćanje kontrole” – glasali su za očuvanje bliskog, uglavnom uspješnog odnosa sa Unijom, prilagođenog sopstvenim potrebama.

Za razliku od zemalja kandidata sa zapadnog Balkana ili iz istočne Evrope, Islandu nijesu potrebni strukturni fondovi EU za izgradnju infrastrukture ili podizanje životnog standarda, navodi “Gardijan”. Visok nivo bogatstva po stanovniku u velikoj mjeri štiti građane od ekonomskih pritisaka zbog kojih članstvo u EU može biti privlačno i sa finansijskog aspekta.

Kao član Evropskog ekonomskog prostora (EEP) i šengenskog prostora bez graničnih kontrola, Island je već čvrsto integrisan u evropski okvir. Prihvata slobodno kretanje robe, kapitala, usluga i ljudi. Njegova tržišta – uključujući finansijske usluge, energetiku i saobraćaj – uređena su pravilima EU, a socijalni i ekološki standardi usklađeni su sa standardima Unije.

To znači da Island u domaće zakonodavstvo prenosi oko 75 odsto propisa i direktiva EU, a nema naznaka da bi se to moglo promijeniti. Islandski građani već uživaju sva prava koja proizlaze iz jedinstvenog tržišta EU, iako zemlja nije punopravna članica Unije, a tijesna većina birača zaključila je da je to, kada se sve uzme u obzir, dovoljno.

Za razliku od zemalja kandidata sa zapadnog Balkana ili iz istočne Evrope, Islandu nijesu potrebni strukturni fondovi EU za izgradnju infrastrukture ili podizanje životnog standarda

Iako je zvanična reakcija iz Brisela bila uzdržana, pojedini evropski političari nijesu krili razočarenje. “EU više ne inspiriše ljude”, rekla je belgijska poslanica Zelenih u Evropskom parlamentu Saskija Brikmon.

Centristički evropski poslanik Sandro Goci, koji predstavlja Francusku, ocijenio je da je rezultat “upozorenje koje Evropa treba ozbiljno da shvati”, dodajući da se “privlačna snaga” Unije ne smije uzimati zdravo za gotovo.

Protivljenje punopravnom članstvu bilo je u velikoj mjeri usredsređeno na ribarsku industriju, koja čini 15 odsto islandskog BDP-a i donosi 40 odsto prihoda od izvoza. Kampanja protiv članstva je tvrdila da bi taj sektor neminovno bio ugrožen ukoliko bi Island pristupio zajedničkoj ribarskoj politici EU, podsjećajući i na “bakalarske ratove” sa Velikom Britanijom tokom šezdesetih i sedamdesetih godina prošlog vijeka.

“Gardijan” piše da je glasanje pokazalo i duboku podjelu između stanovnika prijestonice Rejkjavika, koji su članstvo uglavnom vidjeli kao dodatnu bezbjednosnu garanciju za geografski izolovanu zemlju u eri Donalda Trampa i Vladimira Putina, i stanovnika ostatka ostrva, među kojima su mnogi ribari i poljoprivrednici, a koji su velikom većinom glasali protiv.

Ipak, ako posebne okolnosti Islanda znače da pobjeda opcije “ne” nije bila ideološko odbacivanje EU i svega što ona predstavlja, rezultat ipak nosi važne pouke za Brisel, ocjenjuje se u analizi “Gardijana”. Prva je da je zemlje koje su već članice EEP-a i EFTA-e teže ubijediti da pristupe EU nego države koje su izvan jedinstvenog tržišta.

Za zemlje koje nijesu članice EEP-a, ulazak u EU donosi koristi koje mogu bitno promijeniti položaj građana i ekonomije – neograničen pristup najvećem trgovinskom bloku na svijetu, slobodu kretanja i veliku finansijsku pomoć. Građani država EEP-a, poput Islanda, a uostalom i Norveške, već uživaju većinu tih pogodnosti.

U Rejkjaviku je članstvo uglavnom viđeno kao dodatna bezbjednosna garancija u eri Trampa i Putina, dok je ostatak ostrva, sa mnogo ribara i poljoprivrednika, velikom većinom glasao protiv

Kada postojeći aranžman donosi 80 odsto koristi članstva, a pritom ne predstavlja prijetnju – stvarnu ili zamišljenu – za simbolički važne nacionalne industrije, birače je teško uvjeriti da dodatne koristi punopravnog članstva opravdavaju taj korak.

Ono što bi EU trebalo više da zabrine jeste činjenica da Islanđane, uprkos sve većim sumnjama u američki i NATO bezbjednosni kišobran, nije ubijedio argument da bi im Unija mogla pružiti dodatnu zaštitu. Uprkos sve češćim porukama da EU “preuzima veću ulogu” u oblasti odbrane, njena klauzula o uzajamnoj odbrani, koja predviđa solidarnost ukoliko je neka država članica napadnuta, nije bila dovoljno uvjerljiva, ističe “Gardijan”.

Dodaje da na tom planu, očigledno, još ima posla. Ipak, kako ističe profesor prava EU Alberto Alemano, “rezultat islandskog referenduma ne predstavlja odbacivanje evropskih integracija... On pokazuje da bliska integracija bez punopravnog članstva može biti stabilna, vjerodostojna i politički privlačna”.

( A.Š. )