Šnajder

Teško je današnjem čitaocu objasniti kakav je fenomen bila Šnajderova drama iz 1981. “Hrvatski faust”. Drama se odvija oko postavke Fausta u doba ustaške vlasti, i dijelom je oslonjena na fakte - kasniji komunistički uglednik Vjekoslav Afrić tada je režirao Geteov komad u HNK.

Takav okvir dao je priliku autoru da u fokus stavi sve ono što se tada izbjegavalo u Hrvatskoj, “republici koja šuti”. Odnos politike i umjetnosti, pitanje odgovornosti, moralne dileme aktera i mnogo toga “ispod” teksta. Jedan omaž Mefistu Klausa Mana, takođe. Zvuči nevjerovatno, ali “Hrvatski Faust” do danas nije odigran u HNK. Ne može to biti slučajno, naravno.

Upoznao sam ga u Budimpešti 2001, na skupu Grupe 99. Zapravo, naše prijateljstvo počelo je jednom “čarkom”. Šnajder je bio rezervisan prema ideji crnogorskog izdvajanja iz tzv. SRJ. A ja sam imao potrebu da ga ubijedim da je u krivu. Čim smo se složili da pogonsko gorivo tog čina (osamostaljenja CG) nije nacionalizam, već emancipacija, nestalo je njegove “rezervisanosti”.

Uslijedili su brojni dolasci u Crnu Goru, promocija izabranih djela u Biblioteci, lijepo gostovanje u Budvi...

Sjećam se kako je, u nekoj od takvih prilika, sjajno pričao o drami koju je pisao djelimično inspirisan Titom. Ima tamo scena kada se austrijski vojnik Josip Broz preko Litvanije vraća iz revolucionarne Rusije. Njemački oficir ga ispituje da li je komunista. Austrijski vojnik, J. B. naravno, to poriče, ali oficir je sumnjičav. Naređuje ciganskom orkestru koji se tu zatekao da svira Internacionalu, a on prislanja uvo na grudi sumnjivca. Osluškuje hoće li ga srce izdati... Biti ljevičar jeste i pitanje srca, uvijek.

Šnajder je zapravo proživio dva književna života. Sedamdesetih i osamdesetih bio je autentični nastavljač krležijanskog duha, pisac sjajne proze i velikih drama. Devedesetih je morao u emigraciju u Njemačku, vratio se nakon promjene vlasti.

Uslijediće romani, istinsko remek djelo “Doba mjedi” (2015), pa “Anđeo nestajanja” (2023).

Iz današnje vizure valjda je još jasnije (ako tada kome nije bilo kristalno jasno) koliko je te 2017. roman “Doba mjedi” zaslužio Njegoševu nagradu, odnosno, na stranu sve drugo, koliko bi to bilo naprosto - pravedno. Prije svega i iznad svega, iz književnih razloga.

Naravno, ideju pravednosti teško je spojiti sa književnim svijetom, bilo gdje, pa ipak, te godine je Šnajderova knjiga toliko odskočila da je zaista to bilo pitanje pravednosti. Uostalom Šnajderovo ime na onoj ploči u Biljardi nesumnjivo bi bilo na čast i Njegoševoj nagradi i Crnoj Gori.

Ali, poznato je, ideja pravednosti obično lako ustukne pred svim mogućim formama podlaštva.

Tada su, na žalost, i ozbiljni znalci književnosti u tom žiriju, pristali na provincijski igrokaz jednog nacionalnog komesara i patrijarha književne čaršije i nagradili njegovu knjigu - koje se gotovo niko više i ne sjeća niti je pominje. (“Nema te nagrade koja jednu knjigu može učiniti boljom”, tada je lijepo primijetio Šnajder.) Da cinizam i licemjerje budu eksplicitniji - Šnajederov roman članovi toga žirija pominju u svim mogućim anketama o velikim djelima našega vremena. Ako ništa drugo to cijeloj priči dodaje na bizarnosti.

Konačno, Šnajder se našao u boljoj ekipi, “zaobiđenih” kada je riječ o toj nagradi, sa Kišom i Crnjanskim. A ne sa Vidmarom i političkom poslugom.

Na kraju mejla od prije nekoliko nedjelja napisao mi je: “Završio sam roman Mara Leib koji s Mjedi i Anđelom zatvara trilogiju. Možda je to ukupno od mene. Pozdravlja Te Šac.”

Iako smo često pričali o bolestima, nisam tada shvatio pravo značenje ove rečenice - “Možda je to ukupno od mene”. Prije neki dan - jesam.

Samo kod velikih pisaca toliko može da stane u jednu prividno “običnu”, naizgled nevažnu rečenicu.

( Balša Brković )