Evropa počinje tamo gdje prestaje kult zločinaca

U maju 1992. Narcisa Bosno imala je deset godina kada je njen otac Esad nezakonito uhapšen u Herceg Novom. U Crnu Goru je došao tražeći zaštitu od rata. Crnogorski državni organi, preko policije, predali su ga snagama bosanskih Srba, na teritoriji pod njihovom kontrolom, gdje je ubijen. Istog mjeseca Ratko Mladić preuzeo je komandu nad Vojskom Republike Srpske.

Ta vremenska i istorijska veza ne uspostavlja neposrednu Mladićevu odgovornost i za deportaciju i ubijanje izbjeglica iz Crne Gore. Ali nameće moralnu obavezu koju današnja Crna Gora ne može izbjeći: država koja je ljude što su od nje tražili zaštitu predavala neprijateljskim snagama mora danas biti nedvosmislena prema svakom pokušaju da Ratko Mladić postane bilo čiji nacionalni simbol.

Više od tri decenije kasnije, u Crnoj Gori se ponovo raspravlja može li Mladić biti heroj.

Kada se država, vojska i crkvena hijerarhija u Srbiji stave u službu njegovog ispraćaja, prestaje uvjerljiva priča o privatnoj sahrani. Javni čin dobija institucionalno značenje: pravosnažna presuda potiskuje se nacionalnim mitom, a čovjek odvaja od zločina za koje je osuđen.

Milan Knežević je, povodom najavljene rasprave o smjeni Andrije Mandića, svojom formulacijom razotkrio suštinu spora: je li Ratko Mladić heroj ili ratni zločinac. Poražavajuće nije kako će glasanje proći, nego to što se, tri decenije poslije rata i nakon pravosnažne presude, o tome uopšte još raspravlja na taj način.

Zato pitanje „čiji je bio Ratko?“ nije pitanje nacionalne pripadnosti, nego političke odgovornosti. Ono ima dva lica: ko danas od osuđenog ratnog zločinca pokušava da pravi heroja - a ko iz sopstvene istorije briše odgovornost za vrijeme kada je crnogorska vlast bila dio ratne politike devedesetih.

Saučešće porodici samo po sebi nije heroizacija. Ali predsjednik Skupštine nije privatno lice, a političku težinu Mandićevom postupku daje i to što ni nakon kritika u njemu nije vidio ništa sporno. Vlast se mora moći opravdati i onima koji ne pripadaju partiji, naciji ili crkvi njenog nosioca - inače prestaje biti vlast svih i postaje vlast samo svojih.

DPS je u inicijativi za razrješenje Andrije Mandića postavio princip koji se ne može osporiti: predsjednik Skupštine nije samo predstavnik svoje partije. Funkcija koju obavlja zahtijeva uzdržanost i odgovornost prema svim građanima.

Ali upravo tu se i argument DPS-a vraća svom autoru.

Ako funkcija proizvodi posebnu odgovornost za Mandića danas, dugotrajno vršenje vlasti proizvodi političku odgovornost za DPS juče.

Današnja evropska retorika DPS-a ne može se odvojiti od vremena u kojem je ta partija bila nosilac vlasti, dok su državni organi učestvovali u deportaciji izbjeglica, a državna politika bila duboko vezana za ratnu politiku Beograda. DPS je u pravu kada tvrdi da evropska integracija nije ispunjavanje tehničkih mjerila, nego pripadnost sistemu vrijednosti. Upravo zato se evropski kredibilitet ne stiče primjenom standarda samo na političkog protivnika.

Suočavanje sa prošlošću počinje onda kada prestaneš da štediš sebe i svoje.

To ne znači izjednačavanje odgovornosti. Telegram saučešća predsjednika Skupštine i djelovanje državnih organa tokom rata nijesu ni ista vrsta ni ista težina odgovornosti. Deportacija i ratna politika mjere se posljedicama po ljudske živote koje današnji politički čin nema. Ali razlika u težini ne poništava nijednu odgovornost. Tuđa krivica nije alibi za vlastitu.

Odavno su vidljiva dva politička modela koja decenijama razaraju Crnu Goru iznutra.

Prvi je partijska država: sistem u kojem se „naš“ funkcioner štiti zato što je naš, pa pripadnost partiji postaje važnija od institucije, zakona i odgovornosti.

Drugi je velikosrpska identitetska politika: sistem u kojem se „naš“ ratnik brani zato što je naš, pa nacionalna pripadnost postaje važnija od presude, zločina i žrtve.

Ta dva modela nijesu ista po djelima koja proizvode. Ali dijele istu političko-moralnu deformaciju: pripadnost grupi dolazi prije činjenice i odgovornosti. Što se Crna Gora duže i čvršće drži u sukobu oko nacije, crkve, jezika i istorije, to se manje pita ko kontroliše institucije, ko zloupotrebljava državu i zašto odgovornost za korupciju i kriminal izostaje.

Vladanje tim sukobom postala je uigrana tehnologija političke manipulacije i obmane građana: paravan za neuspjeh, kriminal, korupciju, bijeg od odgovornosti i zamjena za odgovorno upravljanje državom.

Korijeni tog poretka su u devedesetima, kada je crnogorska državna politika bila duboko vezana za ratnu politiku Beograda. Napad na Dubrovnik, deportacija izbjeglica, Bukovica i Kaluđerski laz nijesu tek istorijske epizode, nego trajni biljezi državnog i moralnog sloma tog vremena.

Paralelno je rastao i politički uticaj Srpske pravoslavne crkve u pitanjima identiteta, istorije i karaktera Crne Gore. Vlast je identitetske i crkvene podjele koristila kao politički resurs: vjeru je instrumentalizovala, podjele hranila, a sporove o naciji, crkvi i istoriji pretvarala u sredstvo političke mobilizacije i održavanja moći.

Obnova nezavisnosti 2006. nije značila i institucionalni raskid s tim nasljeđem. Dugotrajna vlast DPS-a ostavila je snažne obrasce klijentelizma, zloupotrebe vjere, politizacije institucija i poistovjećivanja partije sa državom.

DPS zato ima pravo da traži odgovornost Mandića, ali nema pravo da devedesete pretvori u zanemarljivu fusnotu sopstvene istorije. Mandić, s druge strane, nema pravo da odgovornost DPS-a koristi kao opravdanje za svoj odnos prema Mladiću.

U ozbiljnoj evropskoj državi ostavka predsjednika Skupštine nakon takvog političkog čina ne bi bila pitanje njegove dobre volje, nego pitanje odgovornosti prema instituciji koju predstavlja.

Ratko Mladić je 2021. pravosnažno osuđen na doživotni zatvor za genocid u Srebrenici, zločine protiv čovječnosti i kršenja zakona ili običaja ratovanja. Krivica za ta djela je individualna. Nije i ne može biti krivica srpskog naroda.

O radu Haškog tribunala, tužilačkim odlukama i pravnim standardima može se raspravljati. Ali kritika suda nije poništenje presude. Ona ne briše pravosnažno utvrđene činjenice niti osuđenog ratnog zločinca pretvara u heroja.

U Crnoj Gori se vidi i gradacija tog procesa revizije prošlosti.

Kod Mandića riječ je o javnom pijetetu, kao nosioca visoke državne funkcije. Kod Vraneša, sa porukom o „besmrtnom srpskom generalu“ i „vječnoj slavi“, riječ je o političkoj heroizaciji. Kod mitropolit budimljanski Metodije Mladića uvodi u prostor „svetih“ srpskih ratnika, heroizacija dobija i religijski oblik.

Institucionalni pijetet, politička heroizacija i religijska sakralizacija nijesu isto. Ali rade u istom pravcu: odvajaju zločinca od zločina i pokušavaju da ga pretvore u simbol velikosrpskog kolektivnog identiteta. U toj gradaciji presuda i žrtve nestaju iza jezika pijeteta, slave i svetosti.

Kada takvo veličanje pređe granice slobode izražavanja i uđe u prostor zakonom sankcionisanog izazivanja mržnje, negiranja ili opravdavanja presuđenih zločina, to više nije samo političko pitanje nego pitanje za nadležne državne organe. Ako oni tada ćute, njihovo ćutanje više nije neutralnost - već veliki institucionalni problem.

Crnoj Gori je, međutim, potrebna i pozitivna alternativa tim politikama - pa se u tom smislu pominje i “novi srpski odgovor”. Ne manje srpski, nego moralno zreliji i odgovorniji. Moguće je pamtiti srpske žrtve i priznati genocid u Srebrenici; kritikovati međunarodne sudove i prihvatiti pravosnažno utvrđene činjenice; čuvati srpsku kulturu, istoriju i identitet bez potrebe da ratni zločinac bude nacionalni heroj.

Srpskom narodu Ratko Mladić nije potreban da bi imao istoriju, vjeru, književnost, kulturu i nacionalno dostojanstvo. Najbolja zaštita Srba od kolektivne stigme upravo je odbijanje da individualna krivica jednog osuđenog čovjeka postane simbol cijelog naroda.

To nije kapitulacija pred Evropom. To je nacionalno samopoštovanje.

A upravo zato i Crna Gora mora ponovo pogledati Narcisu Bosno. Prema dokumentima, crnogorska policija je tokom maja i juna 1992. nezakonito uhapsila najmanje 66 muslimansko-bošnjačkih izbjeglica iz Bosne i Hercegovine i predala ih neprijateljskim snagama. Većina je ubijena. Krivični postupci nijesu doveli do individualne krivične odgovornosti.

To nije samo pitanje istorije. To je pitanje i kakvu državu Crna Gora želi da izgradi.

Pamćenje se može zloupotrijebiti pretvaranjem zločinca u nacionalni mit i pretvaranjem vlastite odgovornosti u fusnotu. Prvo radi politika nacionalne heroizacije; drugo prijeti svakoj partiji koja prošlost prilagođava današnjem interesu.

Ako država činjenice ne prenese novim generacijama, prazninu će popuniti mit. Ako škola ne razvija kritičko znanje o prošlosti, istoriju će učiti mural, partijski govor ili propovijed.

Evropska integracija Crne Gore zato nije ceremonija niti zbir zatvorenih pregovaračkih poglavlja. Ona mora biti duboka institucionalna i vrijednosna transformacija države i društva, zasnovana na tri jednostavna temelja: istina umjesto mita, odgovornost umjesto pripadnosti, institucija umjesto partije.

Njihov pravi test nastaje tek kada postanu neugodni sopstvenoj grupi ili kolektivu. Istina u politici počinje onda kada je političar spreman da izgovori činjenicu koja mu politički ne koristi: Mandić o Mladiću, DPS o sopstvenim devedesetima. Tada zakon počinje da važi i za „naše“, činjenica ostaje činjenica i kada ruši nacionalni mit, a odgovornost postoji i kada ugrožava partijski interes.

Mandić je rekao da želi biti u Briselu kada se bude podizala crnogorska zastava povodom članstva u Evropskoj uniji. Ali Evropa nije ceremonija. Ona počinje u Podgorici, onda kada evropski standard postane neugodan upravo onima koji se predstavljaju kao reformatori i evropejci. Priprema puta za Brisel počinje kod kuće.

Mandić ne može, naročito sa mjesta predsjednika Skupštine, nacionalnu pripadnost staviti iznad pravosnažno utvrđenih činjenica. DPS ne može sopstvenu prošlost staviti izvan odgovornosti. Evropski standard koji važi samo za druge nije evropski standard.

Crna Gora sada, na putu ka članstvu u Evropskoj uniji, mora dokazati da može izgraditi evropsku državu - državu u kojoj partija nije iznad institucije, nacija iznad činjenice, niti zločinac iznad žrtve.

Evropa počinje tamo gdje prestaje kult zločinaca - a evropska država nastaje tek kada nestane kult partije.

( Prof. dr Eugen Popović )