Pomozimo im na vrijeme

"Samoubistvo je u svijetu odnijelo živote oko 727.000 ljudi, samo u 2021. godini", izjavila je na konferenciji za medije Devora Kestel, šefica Odjeljenja za mentalno zdravlje Svjetske zdravstvene organizacije (SZO). Podaci iz 2019. godine govore da na svakih 40 sekundi jedna osoba u svijetu oduzme sebi život, dok je broj pokušaja samoubistva i do 25 puta veći. Svaka stota smrt posljedica je samoubistva, dok je to kod mladih, u dobi između 15 i 29 godina, četvrti vodeći uzrok smrti - nakon saobraćajnih nesreća, tuberkuloze i nasilja. Decenijama se ranije baratalo cifrom od milion žrtava samoubistva godišnje, ali je stopa na globalnom nivou, u periodu od 2000. do 2021. godine, smanjena za oko 35 odsto. (SZO)

Međunarodna asocijacija za prevenciju samoubistava je, uz podršku SZO, pokrenula inicijativu da se, od 2003. godine, 10. septembar obilježava kao Svjetski dan prevencije samoubistava, u cilju podizanja nivoa znanja široke javnosti o tom zdravstvenom problemu i mobilizaciji svake društvene zajednice u njegovoj prevenciji.

U zemljama Evropske unije je, prema podacima Eurostata iz 2023, broj samoubistava smanjen za oko 14 odsto u periodu između 2011. i 2020. godine (novaekonomija.rs).

Za Crnu Goru izvještaji govore da je po broju samoubistava na 100.000 stanovnika na 14. mjestu u svijetu, a uvijek među prvih deset država u Evropi. Pošto sam i ranije pisala o ovoj temi, uporedila bih dva šestogodišnja perioda od 2010. do 2015. (statistika UP - vijesti.me, CINCG) i od 2020. do 2025. godine (statistika UP - rtvbudva.me), uz napomenu da se svako samoubistvo ne prijavljuje UP.

U periodu od 2010. do 2015. godine, u Crnoj Gori su 902 osobe oduzele sebi život, i to: 2010. - 159; 2011. - 163; 2012. - 148; 2013. - 128; 2014. - 164 i 2015. godine - 140. To čini prosjek od 150 samoubistava godišnje, odnosno vrlo visoku stopu od 23,86 smrti na 100.000 stanovnika. U periodu od 2020. do 2025. godine 633 osobe izvršile su samoubistvo, i to: 2020. - 109; 2021. - 120; 2022. - 121; 2023. - 108; 2024. - 83 i 2025. godine - 92, što predstavlja prosjek od 105 samoubistava godišnje, odnosno umjereno visoku stopu od 16,74 smrti na 100.000 stanovnika. Bilo bi neumjesno da komentarišem razliku u broju stradalnika u toku dva perioda, jer "jeka crvenih alarma" nikada nije utihnula, zbog samoubistava, femicida, migracija i emigracija, pada nataliteta... i još mnogo drugih tužnih dešavanja u našem društvu.

Iako se navedene brojke razlikuju, svi preduslovi za napredovanje mentalnih oboljenja, koje medicinska struka smatra najčešćim uzrocima samoubistva, uvijek su prisutni u crnogorskom društvu, sa tendencijom pogoršanja: siromaštvo, porodično, vršnjačko i druge vrste nasilja, porast broja samohranih roditelja i napuštene djece, drastično uvećanje broja smrti u saobraćajnim nesrećama i drugim tragedijama koje "u crno zaviju" ogroman broj porodica, alkoholizam, narkomanija, rast broja samaca i napuštenih starih, bolesnih osoba, dominacija ličnih interesa nad srodničkim vezama i obavezama, ubrzani razvoj neizlječivih bolesti, odnosno porast broja pacijenata u terminalnoj fazi bolesti, diskriminacija, marginalizacija, stigmatizacija i još mnogo faktora.

Društvena zajednica i njene institucije, na čelu sa političarima, ništa ne čine da se faktori rizika po zdravlje i smrt svedu na mogući minimum, nego i sami doprinose širenju straha i beznađa, čime kod građana "ubijaju" volju za borbu sa životnim nedaćama. O posvećenosti države mentalnom zdravlju građana, uvažena dr Tea Dakić, psihijatrica i načelnica Dnevne bolnice Klinike za psihijatriju KCCG, između ostalog kaže: "Crna Gora još nema koordinisan sistemski odgovor države na problem suicida i problem poremećaja mentalnog zdravlja uopšte. I dalje nemamo ono što bi svaka odgovorna država morala da ima - jasne protokole, registre suicidalnog ponašanja, standardizovan put pacijenata kroz sistem, kontinuitet praćenja i transparentno izvještavanje o rezultatima programa koji se sprovode. Upravo zato i dalje smatram da državni odnos prema ovom pitanju u velikoj mjeri ostaje neodgovoran i neozbiljan, jer se problem prepoznaje samo deklarativno, ali ne i suštinski kroz mjere institucionalnih aktivnosti, koje bi se morale realizovati", (pobjeda.me).

Svi koji lutamo kroz lavirinte zdravstvenog sistema upoznati smo sa činjenicom da je zdravstvo daleko od pacijenata, a oblast mentalnog zdravlja je, u tako razorenom sistemu, na zadnjem mjestu. Nova Klinika za psihijatriju KCCG može da zbrine mali broj pacijenata, prevashodno u Podgorici, dok se na druge ustanove, uključujući i Specijalnu bolnicu za psihijatriju "Dobrota" Kotor, skoro da ne može računati. Imamo solidan broj psihijatara i psihologa, ali su zdravstvene ustanove izvan Podgorice oskudne sa tim kadrom, iako u nekim domovima zdravlja postoje centri za mentalno zdravlje, koji pacijentima obezbjeđuju, uglavnom, medikamentoznu terapiju.

Javni zdravstveni sistem je, bukvalno, pacijentima "uskratio" pravo na dijagnostiku i liječenje, zbog čega se liječe u privatnom sektoru, ili jednostavno odustaju od liječenja. Ta sudbina je zadesila i pacijente sa mentalnim oboljenjima, tim više što se, kao društvena zajednica, još nijesmo oslobodili stigmatizacije i diskriminacije prema njima. Ko može i ko ima podršku porodice radije ide u privatne psihijatrijske ambulante, zbog zaštite privatnosti. No, nije mali broj onih koji ni u porodici nijesu shvaćeni, a ogroman je broj onih koji ne mogu da plate psihijatrijske, odnosno psihološke usluge u PZU. Njihova sudbina je sama od sebe tragična!

Pojedinci koji izvrše samoubistvo, kako se objašnjava, "to ne čine zato što ne žele da žive ili s namjerom da okončaju svoj život, već zato što žele da okončaju svoju patnju. Ti pojedinci pate toliko duboko da se osjećaju bespomoćno i beznadežno... Jednostavno su poraženi u dugoj i teškoj borbi da ostanu živi". Pomozimo im na vrijeme!

( Milojka P. Perović )