Evropa pred testom Rusije, Kine i sopstvenog jedinstva

Najveći spoljni izazovi za Evropu u narednih 12 mjeseci dolaziće iz Rusije i Kine, a ne iz Sjedinjenih Država.

To je ocijenio Mudžtaba Rahman, direktor za Evropu u kompaniji Eurasia Group, koji je nedavno pred više od stotinu evropskih ambasadora govorio o najvećim izazovima s kojima će se kontinent suočavati ove i naredne godine.

Rahman kaže da su odnosi Evrope sa Amerikom Donalda Trampa i dalje teški, podsjećajući da je američki predsjednik oslabio povjerenje u NATO, izazvao nove transatlantske trgovinske tenzije i unio neizvjesnost u pitanja od podrške Ukrajini do svojih teritorijalnih pretenzija prema Grenlandu.

Ipak, ocjenjuje da transatlantski odnosi, paradoksalno i uprkos najnovijim Trampovim prijetnjama carinama zbog približavanja EU Kanadi, postaju stabilniji dio evropskog spoljnopolitičkog okruženja, “ne stabilni, već stabilniji”.

U tekstu za “Gardijan”, Rahman ocjenjuje da su, za razliku od odnosa sa Rusijom i Kinom, evropski sporovi sa Vašingtonom ipak ograničeniji i uglavnom podložni pregovorima. Brz razvoj ukrajinskih sposobnosti u oblasti dronova, vojne inovacije i iskustvo stečeno na frontu učinili su Kijev važnijim partnerom za SAD, dok američke odbrambene kompanije imaju koristi od evropske vojne pomoći Ukrajini i ubrzanog naoružavanja zbog prijetnje iz Rusije.

Kao još jedan primjer navodi Grenland, pošto su SAD, Danska i vlasti ostrva saopštile da su postigle dogovor koji bi Vašingtonu omogućio da tamo razvije veliko vojno prisustvo.

“Đavo je u detaljima, ali sve strane imaju mnogo više razloga da postignu dogovor nego da dozvole da ovo pitanje postane trajni izvor sukoba”, kaže Rahman.

Šire trgovinske tenzije ipak će potrajati, naročito zbog evropskog regulisanja američkih tehnoloških kompanija. Slično je i sa NATO-om, čiji je kredibilitet narušen zbog čestih Trampovih kritika i pritisaka. Ipak, riječ je o sporovima među državama čiji su bezbjednosni i ekonomski interesi duboko isprepleteni. Rizici koje za Evropu predstavljaju Rusija i Kina, smatra analitičar, više su strukturne prirode i sve više vode ka eskalaciji.

“Rusija postaje opasnija zato što postaje slabija”, ocjenjuje Rahman.

Kremlju, kako navodi, ponestaje jeftinih i politički bezbolnih načina za finansiranje rata u Ukrajini, dok su prvobitne budžetske pretpostavke za 2026. već prevaziđene. Vojna potrošnja nastavlja da raste, ne samo zbog potrebe za opremom, već i zbog sve većih troškova regrutovanja vojnika za front i isplate odšteta zbog poginulih i ranjenih.

Način na koji Vladimir Putin finansira rat sada je, kako piše Rahman, “bojno polje iza bojnog polja”. Dalje povećanje poreza pogodilo bi ekonomiju koja se, izvan vojnog sektora, približava recesiji, zaduživanje je sve skuplje, dok se javna potrošnja - od škola i bolnica do infrastrukture - smanjuje kako bi se sačuvala sredstva za rat.

Međutim, ekonomski problemi Rusije, umjesto da Putina navedu na kompromis, mogli bi barem u početku proizvesti suprotan efekat. Ako Kremlj očekuje da će se ekonomska situacija naredne godine dodatno pogoršati, ima snažan podsticaj da vojnu poziciju pokuša da poboljša sada, što bi, prema Rahmanovoj procjeni, značilo eskalaciju u Ukrajini i protiv NATO-a.

U tom kontekstu on tumači i nedavnu iznenadnu posjetu direktora CIA Džona Retklifa Moskvi.

Rahman očekuje da će Rusija u Ukrajini ubrzati mobilizaciju i pojačati napade na gradove i infrastrukturu, nastojeći da tokom zime dodatno oslabi ukrajinsku ekonomiju i moral stanovništva. U narednim mjesecima predviđa i intenziviranje ruskog hibridnog djelovanja protiv članica NATO-a.

Kina, međutim, predstavlja drugačiji, ali podjednako ozbiljan izazov. Višegodišnja evropska rasprava o tome da li se Peking takmiči pošteno, kaže Rahman, praktično je završena. Sve je širi konsenzus da kineske subvencije, višak industrijskih kapaciteta, potcijenjeni kurs i model rasta zasnovan na izvozu zahtijevaju politički odgovor.

Pitanje, smatra on, više nije da li Evropa treba da se zaštiti od nepoštene kineske konkurencije, već koliko je daleko spremna da ide.

Rahman očekuje da će Rusija u Ukrajini ubrzati mobilizaciju i pojačati napade na gradove i infrastrukturu, nastojeći da tokom zime dodatno oslabi ukrajinsku ekonomiju i moral stanovništva. U narednim mjesecima predviđa i intenziviranje ruskog hibridnog djelovanja protiv članica NATO-a

Peking je, međutim, došao do sasvim drugačijeg zaključka i evropske mjere trgovinske zaštite, industrijsku politiku i agendu ekonomske bezbjednosti sve više vidi kao pokušaj da se ograniči kineski rast.

Evropski komesar za trgovinu i ekonomsku bezbjednost Maroš Šefčovič i njegov kineski kolega Vang Ventao sastali su se krajem juna i dogovorili da do oktobra pokušaju da riješe niz otvorenih pitanja.

To bi, ističe Rahman, moglo odložiti konfrontaciju. Teško da će je spriječiti.

Rahman smatra da Kina neće odustati od industrijskih subvencija, politike kursa i modela rasta zasnovanog na izvozu, jer su to ključni elementi njene ekonomske strategije i Peking ih ne smatra predmetom pregovora. Ni EU, s druge strane, ne namjerava da odustane od svoje agende ekonomske bezbjednosti, pa razvija kontrole investicija, ograničenja u javnim nabavkama i nove instrumente industrijske i trgovinske zaštite. Iako formalno nijesu usmjereni na pojedinačne države, mnogi od tih poteza očigledno ciljaju Kinu.

Zato će, prema njegovoj procjeni, gotovo svaka evropska mjera za smanjenje zavisnosti od Kine vjerovatno izazvati odgovor Pekinga, dok će svaka kineska protivmjera dodatno ojačati zagovornike odlučnijeg odgovora u Briselu. Time kompromis postaje sve teži, a rizik od eskalacije između dvije strane u srednjem roku sve veći.

“Najizgledniji ishod nije trgovinski rat punih razmjera, već kontrolisana konfrontacija. EU će širiti ciljane restrikcije i ograničavati pristup Kine dodatnim sektorima, dok će Peking odgovarati selektivnim carinama, preprekama u javnim nabavkama, regulatornim pritiskom na evropske kompanije i strožim kontrolama kritičnih minerala. Obje strane će nastojati da pojačavaju pritisak, ali bez gubitka kontrole nad sukobom”, piše u analizi.

Rahman ističe da i Evropa raspolaže značajnim polugama. Kina je i dalje izuzetno zavisna od pristupa jedinstvenom tržištu EU, jednom od posljednjih velikih i bogatih izvoznih tržišta u svijetu. Evropa može da izdrži takav pritisak - pod uslovom da njene vlade ostanu jedinstvene.

Zbog toga bi predsjednički izbori u Francuskoj naredne godine mogli imati veće posljedice po Evropu od bilo koje odluke donesene u Vašingtonu, Moskvi ili Pekingu, piše analitičar Eurasia Group. Marin Le Pen, liderka krajnje desnice, trenutno u anketama za prvi krug osvaja između 35 i 38 odsto podrške i djeluje kao snažnija kandidatkinja od mlađeg partijskog kolege Žordana Bardele, za kojeg su mnogi ranije očekivali da će predstavljati Nacionalno okupljanje na predsjedničkim izborima.

Njene šanse će u velikoj mjeri zavisiti od toga da li će rascjepkani francuski centar uspjeti da se ujedini iza jednog kandidata. Ako ne uspije, Le Pen bi u drugom krugu mogla da se suoči sa Žan-Likom Melanšonom, liderom radikalne ljevice - i, po Rahmanovoj procjeni, vjerovatno bi pobijedila.

Rahman smatra da bi predsjedništvo Marin Le Pen moglo duboko poremetiti funkcionisanje Evrope. Ona bi se, kako procjenjuje, vjerovatno protivila daljoj podršci Ukrajini, opstruirala sankcije Rusiji, oslabila zajednički pristup EU prema Kini i otvorila sporove sa Briselom oko Šengena, fiskalnih pravila, cijena električne energije i jedinstvenog tržišta. Njena prijetnja da bi Francuska mogla uskratiti svoj doprinos budžetu EU, upozorava analitičar, mogla bi Uniju gurnuti u do sada nezabilježenu finansijsku i ustavnu krizu.

Spoljni izazovi sa kojima se Evropa suočava jesu ozbiljni, ali se njima može upravljati. Ključno pitanje je, međutim, sama Evropa - može li da sačuva političku koheziju potrebnu da bi se nosila sa SAD, Rusijom i Kinom.

Pobjeda Marin Le Pen dovela bi tu koheziju u pitanje upravo u trenutku kada je Evropi najpotrebnija, zaključuje Rahman.

( A.Š. )