Spektra Ombudsmanu podnijela pritužbu na Vladu zbog "kontinuirane povrede ljudskih prava transrodnih osoba"

Asocijacija Spektra saopštila je da je podnijela pritužbu Zaštitniku ljudskih prava i sloboda na Vladu Crne Gore zbog, kako navode, kontinuirane povrede ljudskih prava transrodnih osoba uskraćivanjem prava na samoodređenje.

"Asocijacija Spektra, u susret Montenegro Prajdu, podnijela je pritužbu Zaštitniku ljudskih prava i sloboda zbog kontinuirane povrede prava transrodnih osoba na privatni život, dostojanstvo, ličnu autonomiju i tjelesni i psihički integritet, kao i zbog sumnje na produženu i sistemsku diskriminaciju po osnovu rodnog identiteta. Nepostojanje djelotvornog postupka pravnog prepoznavanja rodnog identiteta bez obaveznih medicinskih intervencija, koje dovode do sterilizacije pojedinaca/ki koji/e kroz iste prolaze, i kontinuirano odlaganje uspostavljanja odgovarajućeg zakonskog okvira dovode upravo do kršenja gore navedenih osnovnih ljudski prava", ističe se u saopštenju.

Prema njihovim riječima, nemogućnost usklađivanja oznake pola, jedinstvenog matičnog broja i drugih podataka u dokumentima sa rodnim identitetom može dovesti do toga da transrodna osoba bude primorana da otkrije svoj trans identitet svaki put kada je potrebno pokazati lični dokument.

"To ima neposredan značaj i često negativne i/ili ugrožavajuće posljedice po fizičko i/ili psihičko zdravlje osobe, ali i za ostvarivanje prava i pristup institucijama i uslugama, uključujući zapošljavanje, obrazovanje, zdravstvenu zaštitu, bankarske i druge usluge i postupanje pred javnim organima. Posebno ozbiljna posljedica nastaje kada je mogućnost pravnog priznanja uslovljena medicinskim postupkom koji osoba ne želi ili koji nije moguć zbog njenog zdravstvenog stanja. Naglašavamo da ne postoji niti jasan pravilnik koji uređuje ovo pitanje, već naša praksa pokazuje da Ministarstvo unutrašnjih poslova arbitrarno vrši proces promjene oznake pola u dokumentima, na osnovu sopstvenog tumačenja Zakona o matičnim registrima, koji samo konstatuje članom 6. da je moguće promijeniti matični broj nakon promjene pola ne definišući ni na koji način šta “promjena pola” konkretno podrazumijeva. Dakle, iako ne postoji zakonsko ograničenje pravnog prepoznavanja rodnog identiteta na osnovu samoodređenja, Ministarstvo unutrašnjih poslova ne dozvoljava promjenu oznake pola u dokumentima bez dokaza o obavljenoj sterilizaciji", navodi se u saopštenju Spektre.

Dodaju da je Nacrt zakona o pravnom prepoznavanju rodnog identiteta na osnovu samoodređenja predstavljen je javnosti 14. februara 2024. godine, kada je Ministarstvo ljudskih i manjinskih prava otvorilo javnu raspravu koja je trajala 30 dana.

"Predloženo zakonsko rješenje trebalo je da uspostavi pravni postupak u kojem pravno prepoznavanje rodnog identiteta neće biti uslovljeno hirurškim ili drugim medicinskim intervencijama, te bi se proces obavljao isključivno na osnovu na samoodređenju. Ovaj zakonodavni proces nije završen. Zvanični dokumenti Vlade pokazuju da je donošenje ovog zakonskog rješenja više puta planirano i odlagano. Program rada Vlade za 2026. godinu, u dijelu koji se odnosi na nerealizovane obaveze, pod oznakom ND 173 navodi da Prijedlog zakona nije utvrđen jer se o njemu nije glasalo iako je spreman, kao i da nije imao podršku dijela ministara. Ministarstvo ljudskih i manjinskih prava je još 25. juna 2025. godine saopštilo da su nadležna Vladina tijela razmatrala Prijedlog zakona, ali da se i dalje čeka njegovo izglasavanje. Istovremeno, donošenje zakona je više puta planirano u dokumentima koji se odnose na pristupanje Crne Gore Evropskoj uniji i reforme u okviru Poglavlja 23. Prema javno dostupnim službenim informacijama provjerenim 2. oktobra 2026. godine, Vlada Crne Gore nije utvrdila Prijedlog zakona i dostavila ga Skupštini Crne Gore, niti je zakon donesen", piše u saopštenju.

Imajući u vidu navedeno, od Zaštitnika ljudskih prava i sloboda Crne Gore iz Spektre traže da:

"ispita i utvrdi da li kontinuirano neobezbjeđivanje jasnog, brzog, transparentnog i pristupačnog postupka pravnog prepoznavanja rodnog identiteta koji nije uslovljen sterilizacijom, hirurškim ili drugim neželjenim medicinskim intervencijama predstavlja povredu prava transrodnih osoba na privatni i porodični život, dostojanstvo, ličnu autonomiju i fizički i psihički integritet;

ispita da li postojeće stanje predstavlja diskriminaciju po osnovu rodnog identiteta, uključujući da li postoje elementi produžene i/ili sistemske diskriminacije u odnosu na član 17 Zakona o zaštiti jednakosti i zabrani diskriminacije;

od Vlade Crne Gore i Ministarstva ljudskih i manjinskih prava zatraži potpuno izjašnjenje o trenutnom statusu Prijedloga zakona, svim do sada preduzetim radnjama, razlozima zbog kojih Prijedlog nije utvrđen i konkretnim rokovima za dalje postupanje;

od nadležnih organa, uključujući Ministarstvo unutrašnjih poslova i Ministarstvo zdravlja u okviru njihovih nadležnosti, pribavi informacije o trenutnom pravnom osnovu i administrativnoj praksi za promjenu oznake pola i drugih povezanih podataka u službenim evidencijama i dokumentima, uključujući precizne podatke o tome koja se medicinska dokumentacija zahtijeva i na osnovu kojeg propisa ili drugog akta;

ispita koje su mjere nadležni organi preduzeli radi sprovođenja preporuka Komiteta UN za ljudska prava, CEDAW-a, ECRI-ja, Evropske komisije i prethodnih preporuka same institucije Zaštitnika u odnosu na prava transrodnih osoba;

u skladu sa članom 27 Zakona o Zaštitniku/ci ljudskih prava i sloboda Crne Gore, pokrene inicijativu prema Vladi Crne Gore i drugim nadležnim organima za donošenje odnosno izmjenu zakona, drugih propisa i opštih akata koji su potrebni kako bi se domaći pravni poredak uskladio sa međunarodno priznatim standardima u oblasti pravnog prepoznavanja rodnog identiteta;

preporuči Vladi Crne Gore da, bez daljeg neopravdanog odlaganja, preduzme radnje iz svoje nadležnosti radi utvrđivanja Prijedloga zakona i uspostavljanja zakonskog okvira kojim će pravno prepoznavanje rodnog identiteta biti omogućeno uz puno poštovanje dostojanstva, privatnosti, lične autonomije i tjelesnog integriteta transrodnih osoba i uputi zakon Skupštini Crne Gore na usvajanje;

preporuči nadležnim organima da, u granicama važećeg pravnog poretka i svojih ovlašćenja, do stupanja na snagu odgovarajućeg zakonskog rješenja otklone sve medicinske zahtjeve koji nijesu zakonom propisani, nužni, te usklađeni sa Evropskom konvencijom o ljudskim pravima i praksom Evropskog suda za ljudska prava;

razmotri mogućnost postupanja u skraćenom postupku u skladu sa članom 58 Zakona o Zaštitniku/ci ljudskih prava i sloboda Crne Gore, imajući u vidu obim javno dostupnih zvaničnih dokumenata, međunarodnih nalaza i prethodnih stavova same institucije Zaštitnika;

u mišljenju odredi konkretne rokove za postupanje po preporukama i prati njihovo izvršenje u skladu sa Zakonom".

Dodaju da je samoodređenje univerzalna vrijednost čiji značaj, ako iko, Crna Gora dobro poznaje.

"S obzirom na činjenicu da vladajuće strukture ne žele da nam obezbijede pravo koje nam je Ustavom garantovano, ova pritužba Zaštitniku je jedna od prvih kojima ćemo se boriti da ostvarimo svoja prava. Zahtijevamo samoodređenje sad. Vidimo se na Prajdu", piše u saopštenju.

( Da.M. )