EK predložila novine u modelu ulaska u EU: Brže do benefita od članstva, ali nadzor i do 15 godina nakon pristupanja

Evropska komisija predložila je danas Savjetu EU i Evropskom parlamentu novi model proširenja Evropske unije koji se ne svodi se samo na brži put ka članstvu i pristup evropskim fondovima već i snažan sistem zaštitnih mehanizama koji treba da garantuje da se reforme, vladavina prava i demokratski standardi neće završiti onog trenutka kada država postane članica EU.

Komisija predlaže usvajanje sistema u kojem postoje mehanizmi za reagovanje ukoliko država poslije pristupanja počne da odstupa od standarda koje je prethodno prihvatila.

Prema dokumentima objavljenim na sajtu EK pod nazivom "Priprema za širu Uniju", prvi nivo zaštite odnosi se na sektorske klauzule u oblastima ekonomije, unutrašnjeg tržišta, pravosuđa i unutrašnjih poslova. Ukoliko nakon članstva dođe do ozbiljnih poremećaja ili neispunjavanja obaveza, EU bi mogla da aktivira posebne zaštitne mjere, a njihovo trajanje može biti produženo na predlog Evropske komisije.

Drugi zaštitni mehanizam djeluje još prije formalnog ulaska u Uniju. U periodu između potpisivanja pristupnog ugovora i punopravnog članstva, Evropska komisija nastavlja nadzor. Ako se u tom periodu utvrdi ozbiljno nazadovanje u sprovođenju preuzetih obaveza, predviđena je mogućnost odlaganja samog stupanja u članstvo.

Najdalekosežniji mehanizam, prema dokumentu, predstavlja institucionalna zaštitna klauzula koja može važiti 15 godina nakon pristupanja. Ona bi omogućila reakciju EU u slučaju teških povreda osnovnih evropskih vrijednosti, uključujući vladavinu prava, demokratiju i princip iskrene saradnje. Predviđena reakcija može ići i do suspenzije prava glasa u Savjetu EU.

Za građane Crne Gore ovo bi u praksi značilo dodatnu institucionalnu zaštitu od mogućnosti da se nakon članstva ponište ili oslabe reforme sprovedene tokom pregovora. Članstvo, dakle, ne bi predstavljalo kraj kontrole, već početak perioda u kojem bi država i dalje bila pod snažnim obavezama da čuva nezavisnost institucija, demokratske standarde i vladavinu prava.

Takav sistem posebno važi u oblasti borbe protiv korupcije i zloupotrebe evropskog novca. Prema dokumentu, sve nove članice moraju od prvog dana učestvovati u radu Kancelarije Evropskog javnog tužilaštva – EPPO. Crna Gora zato još tokom pregovora treba da pripremi zakonodavstvo i institucije kako bi evropski i delegirani evropski tužioci mogli da istražuju i procesuiraju moguće zloupotrebe evropskih fondova na njenoj teritoriji.

Istovremeno, stroži mehanizmi kontrole prate veoma konkretne ekonomske koristi.

Evropska komisija je još u junu objavila poseban model prelaska sa pretpristupne pomoći na puno učešće u budžetu Evropske unije, sa ciljem da u trenutku pristupanja ne nastane finansijski ili administrativni prekid u realizaciji reformi i kapitalnih investicija.

Predviđena su sredstva kroz Kohezionu politiku za smanjivanje ekonomskih, socijalnih i regionalnih razlika, postepeno uvođenje direktnih plaćanja crnogorskim poljoprivrednicima i fondova za ruralni razvoj, dodatna sredstva za bezbjednost, upravljanje granicama i azil, kao i puno učešće u programima prekogranične saradnje Interreg.

Za građane to može značiti više investicija u lokalnu infrastrukturu i manje razvijene regione, više mogućnosti za poljoprivrednike i ruralna domaćinstva, veću dostupnost evropskih razvojnih programa i snažnije finansiranje projekata od javnog interesa.

Dio koristi građani zemalja kandidata, prema objavljenim dokumentima, treba da osjete i prije formalnog članstva.

Crna Gora je već uključena u Jedinstveno područje plaćanja u eurima - SEPA, što omogućava jeftinije i brže finansijske transakcije sa partnerima iz Evropske unije. U dokumentu se navode i pripreme za proširenje evropskog režima „Roam Like at Home“ na Crnu Goru i ostale zemlje Zapadnog Balkana. To znači niže troškove transfera novca, jednostavnije poslovanje sa EU i, kada režim rominga bude primijenjen, povoljniju mobilnu komunikaciju prilikom putovanja.

Novi model istovremeno predviđa postepeno uključivanje kandidata, odnosno Crne Gore, u evropske institucije prije samog članstva. Nakon završetka pregovora, predstavnici države trebalo bi da učestvuju u radu agencija EU i stručnih grupa Evropske komisije, dok bi nakon potpisivanja Ugovora o pristupanju crnogorski zvaničnici i parlamentarci mogli da dobiju status posmatrača bez prava glasa u tijelima Savjeta EU i Evropskom parlamentu.

Time se institucije unaprijed pripremaju za funkcionisanje unutar sistema EU, što treba da smanji rizik da formalno članstvo dođe prije nego što administracija bude sposobna da koristi njegova prava i mogućnosti.

Promjene bi mogle ubrzati i same pregovore, iako nije jasno da li će se one odnositi na ostatak procesa integracija Crne Gore u EU. Evropska komisija predlaže prelazak na odlučivanje kvalifikovanom većinom prilikom otvaranja klastera i donošenja međufaznih odluka, čime bi se smanjila mogućnost da jedna država članica blokira pojedinačne korake iz bilateralnih razloga. Jednoglasnost bi ostala neophodna za konačnu odluku o prijemu i ratifikaciju pristupnog ugovora.

Ipak, prema predloženom okviru, Crna Gora bi se obavezala da u početnom periodu članstva ne koristi pravo veta kako bi blokirala pristupanje budućih kandidata ili unosila bilateralne sporove u proces proširenja EU.

( Mihailo Jovović )