Ambasador Jan Haukaas, šef misije OEBS-a u Crnoj Gori - Više od projekata: Tamo gdje se susreću održivost i bezbjednost

Projekti imaju svoj početak i kraj. Institucije pak traju. Ta jednostavna razlika pomaže da se shvati značaj dvadesetogodišnjeg partnerstva između Crne Gore i Misije OEBS-a. Dok su pojedinačne inicijative nastajale i završavale se, jače institucije, bolje upravljanje i dublja kultura saradnje koju je ovo partnerstvo izrodilo i dalje oblikuju demokratske, ekološke i bezbjednosne reforme Crne Gore. Ovaj jubilej je prilika da se osvrnemo na trajni uticaj dvodecenijskog partnerstva koje je doprinijelo jačim institucijama i održivijoj Crnoj Gori.

To nasljeđe takođe odražava OEBS-ov širi pristup bezbjednosti. OEBS odavno zastupa stav da bezbjednost nadilazi granice i policijski rad. Degradacija životne sredine, klimatski rizici i neodrživo korišćenje prirodnih resursa mogu ugroziti stabilnost, ekonomski prosperitet i blagostanje ljudi gotovo kao i konvencionalne bezbjednosne prijetnje. Ovo shvatanje – poznato kao sveobuhvatna bezbjednost – oblikuje rad OEBS-a u okviru njegove političko-vojne, ekonomsko-ekološke i ljudske dimenzije.

Vodeći se ovim pristupom, Crna Gora je ojačala i nastavlja da jača svoje upravljanje, institucije i partnerstva koja omogućavaju održivi razvoj, uz Misiju kao dugoročnog partnera u tom procesu. Transparentne i odgovorne institucije, vladavina prava, djelotvorno upravljanje životnom sredinom, ljudska prava, rodna ravnopravnost i učešće javnosti predstavljaju suštinske elemente svakog otpornog društva. Zajedno, ti elementi osnažuju reformsku agendu Crne Gore i njeno usklađivanje sa međunarodnim obavezama, pokazujući da trajna bezbjednost i prosperitet zavise od održivog razvoja koji koristi i ljudima, i životnoj sredini.

Umjesto direktnog infrastrukturnog finansiranja ili sprovođenja projekata zaštite životne sredine, Misija se fokusirala na nešto manje vidljivo, ali podjednako važno: pomoć Crnoj Gori da izgradi institucionalne temelje na bazi kojih bi se donosile ispravne odluke o životnoj sredini, još dugo nakon završetka pojedinačnih projekata. Kroz saradnju sa državnim institucijama, Skupštinom, pravosuđem, organima za sprovođenje zakona, jedinicama lokalne samouprave, Arhus centrima, civilnim društvom i medijima, Misija je pomogla da se ojača upravljanje životnom sredinom, demokratski nadzor i kreiranje politika zasnovanih na dokazima, stvarajući okruženje u kojem se ekonomska, ekološka i društvena održivost međusobno podržavaju.

Nezakonita eksploatacija prirodnih resursa jedan je od najjasnijih primjera zašto se održivost i bezbjednost ne mogu posmatrati odvojeno. Bespravna gradnja, odlaganje opasnog otpada, nelegalna sječa šuma i krivična djela protiv divljih životinjskih vrsta – jesu ekološki prekršaji, ali oni istovremeno podrivaju upravljanje, podstiču organizovani kriminal i narušavaju povjerenje javnosti. Blisko sarađujući sa državnim organima i drugim partnerima, Misija je 2023. godine podržala izradu nacionalne procjene koja je mapirala ove prijetnje, analizirala tekuće istrage i identifikovala praktične preporuke za jačanje institucionalnih odgovora. Na osnovu tih nalaza, tužioci, organi za sprovođenje zakona i druge relevantne institucije prošli su specijalizovanu obuku, a proširena je i regionalna saradnja, čime je unaprijeđena razmjena dobrih praksi i kapacitet za efikasnije istraživanje i krivično gonjenje nezakonite eksploatacije resursa.

Ekološka dimenzija partnerstva između Crne Gore i Misije nadilazi borbu protiv nezakonite eksploatacije resursa. Već početkom prošle decenije, Crna Gora je, uz podršku Misije, unaprijedila mehanizme procjene uticaja na životnu sredinu i strateške procjene uticaja. Opštine su takođe razvile lokalne akcione planove za životnu sredinu koji su integrisali održivost u dugoročne razvojne strategije, promovišući istovremeno transparentnost i učešće javnosti. Na nacionalnom nivou, Misija je podržala Skupštinu u jačanju njenih kapaciteta za bavljenje pitanjima životne sredine i klime kroz specijalizovane radionice o biodiverzitetu, zaštićenim područjima, Evropskom zelenom dogovoru i ciljevima održivog razvoja, čime je ojačana njena uloga u kreiranju informisanih politika u oblasti životne sredine.

Nijedna inicijativa možda ne oslikava vezu između bezbjednosti i održivosti jasnije od Programa demilitarizacije Crne Gore (MONDEM), jedne od najuspješnijih bezbjednosnih i ekoloških inicijativa u zemlji. Sproveden u partnerstvu između Vlade Crne Gore, UNDP-a i Misije, ovaj Program je značajno smanjio ekološke rizike i rizike po javnu bezbjednost kroz podršku uništavanju viškova naoružanja, municije i opasnih hemikalija, unapređenje bezbjednosti skladišta municije i jačanje nacionalnih kapaciteta za održivo upravljanje životnim ciklusom malokalibarskog i lakog naoružanja i konvencionalne municije. Na taj način MONDEM je pokazao da je odgovorno upravljanje opasnim materijama podjednako i ekološka i bezbjednosna investicija. Nadograđujući rezultate MONDEM-a, Misija je nastavila da podržava Crnu Goru u uspostavljanju održivih sistema upravljanja životnim ciklusom malokalibarskog i lakog naoružanja i municije, doprinoseći sprečavanju nezakonite trgovine, smanjenju ekoloških rizika i jačanju institucionalne otpornosti.

Ako protekle dvije decenije ukazuju na jednu trajnu pouku, to je da se održivi razvoj oslanja na partnerstva i institucije. Politike u oblasti životne sredine, klimatske akcije i ekonomski rast mogu opstati samo ako su podržani kroz dobro upravljanje, vladavinu prava, transparentnost i smisleno učešće javnosti. Tokom protekle dvije decenije, Crna Gora je učvrstila mnoge od ovih temelja kroz reforme sprovedene uz podršku Misije i brojnih nacionalnih i međunarodnih partnera. Danas se ovi isti principi sve više prepoznaju kroz jezik agende koja se odnosi na životnu sredinu, društvo i upravljanje (Environmental, Social, and Governance agenda): odgovorne institucije, odgovorno upravljanje prirodnim resursima i transparentno donošenje odluka nijesu odvojeni ciljevi, već se međusobno podržavaju.

Gledajući unazad, najveći doprinos Misijinog partnerstva sa Crnom Gorom ne mjeri se samo sprovedenim inicijativama, već i jačim institucijama, izgrađenoj saradnji i stručnošću koja je u njih utkana. Projekti neminovno imaju svoj kraj. Institucije nastavljaju da se prilagođavaju, razvijaju i služe. Ako je ovo dvadesetogodišnje partnerstvo ostavilo neko trajno nasljeđe, onda je to shvatanje da se održivost ne gradi kroz pojedinačne projekte, već kroz sposobne institucije, odgovorno upravljanje i zajednice osnažene da mogu same da oblikuju svoju budućnost. To je možda i najtrajnija pouka partnerstva između Crne Gore i OEBS-a: održivost i bezbjednost nijesu suprotstavljeni prioriteti, već dvije strane iste dugoročne investicije u otpornost, što je upravo i suština jedinstvenog i sveobuhvatnog koncepta bezbjednosti OEBS-a.

Online izdanje magazina „Lideri održivosti“ pogledajte OVDJE

( Premium magazin "Lideri održivosti " )