Srbin u Crnoj Gori, Srbin i u EU: Evropske integracije i identitetska "politika"

Ulazak Crne Gore u Evropsku uniju (EU) ne ugrožava srpski nacionalni identitet, već mijenja institucionalni i geopolitički okvir države, dok nacionalna kultura, jezik, vjera, tradicija i istorijsko nasljeđe ostaju dio identiteta Srba u Crnoj Gori.

To su ocijenili sagovornici “Vijesti”, odgovarajući na pitanja zbog čega se kod dijela građana evropske integracije doživljavaju kao prijetnja srpskom identitetu, koliko tome doprinose političke partije i šta zapravo znači tvrdnja da EU ugrožava srpski identitet.

O pitanju očuvanja srpskog identiteta u kontekstu evropskih integracija najčešće govore predstavnici prosrpskih partija, posebno Nove srpske demokratije (NSD) Andrije Mandića i Demokratske narodne partije (DNP) Milana Kneževića.

NSD je ranije evropske integracije posmatrao opreznije kroz pitanja nacionalnog identiteta, jezika i položaja Srba, dok Mandić danas naglašava da ulazak u EU ne znači odricanje od srpskog identiteta i da Srbi u Crnoj Gori u Uniji mogu biti sigurni i ravnopravni.

DNP i Knežević insistiraju na tome da evropske integracije ne smiju biti praćene odricanjem od srpskog jezika i identiteta, poručujući da članstvo u EU ne bi trebalo da znači odricanje od nacionalnog, identitetskog, duhovnog i istorijskog nasljeđa Srba.

Iz te dvije partije nijesu odgovorili na pitanja “Vijesti” o tome da li evropske integracije ugrožavaju srpski nacionalni identitet i da li su srpski identitet i evropske vrijednosti međusobno suprotstavljeni ili mogu ravnopravno postojati u Crnoj Gori.

Evropski identitet nije zamjena za nacionalni

Programski direktor Centra za građansko obrazovanje (CGO) Petar Đukanović kazao je da je bojazan da evropske integracije mogu oslabiti nacionalni identitet postojala i u drugim državama koje su pristupale EU, prije svega zbog straha od prenosa dijela suvereniteta, gubitka kulturne posebnosti, ugrožavanja jezika ili tradicionalnih vrijednosti.

“Međutim, iskustvo Evropske unije pokazuje da članstvo ne znači nestanak nacionalnih identiteta. Oni se mijenjaju i razvijaju, ali opstaju unutar šireg evropskog prostora. EU, uostalom, značajna sredstva ulaže u očuvanje kulturne i istorijske baštine, dok nacionalni jezici država članica imaju status službenih jezika Unije”, kazao je Đukanović.

On je ocijenio da je specifičnost Crne Gore u tome što se evropski put odvija u društvu u kojem je identitet i dalje jedna od glavnih linija političkih podjela.

“Te podjele su toliko duboke da se građani često politički određuju prema tome ko pripada ‘njihovom’ nacionalnom, vjerskom ili kulturnom krugu, umjesto prema zajedničkim interesima koje imaju kao građani iste države”.

Zbog toga se, prema njegovim riječima, i EU ponekad posmatra kroz identitetsku optiku, odnosno kao još jedan prostor u kojem bi nečiji identitet mogao biti promijenjen ili oslabljen.

Tu se, dodao je, vidi i jedna od protivrječnosti crnogorske podrške evropskim integracijama.

“Dio građana snažno podržava ono što EU praktično donosi – bolji standard, uređene institucije, mogućnost slobodnog kretanja, obrazovanja i rada, kao i evropske fondove, ali je znatno rezervisaniji prema vrijednosnim promjenama koje članstvo podrazumijeva”.

Đukanović je naglasio da još nije dovoljno prihvaćeno da evropski identitet nije zamjena za crnogorski, srpski, bošnjački, albanski ili bilo koji drugi identitet, već dodatni zajednički okvir u kojem različiti identiteti mogu slobodno da postoje.

Politički analitičar Miloš Perović ocijenio je da problem nije u tome što EU traži od nekoga da se odrekne srpskog identiteta, već u tome što se pitanja jezika, crkve, istorije, odnosa prema Srbiji i crnogorskog državnog identiteta često politički vezuju za geopolitičko opredjeljenje.

“Tako se onda vrlo lako napravi jedna pogrešna jednačina: ako si za EU, onda si za jednu identitetsku politiku, a ako si Srbin, onda si protiv te politike. A to jednostavno nije tako”, kazao je Perović.

On je istakao da evropska integracija nije promjena identiteta Crne Gore, već projekat izgradnje države u kojoj će svaki građanin moći da sačuva svoj identitet, a da istovremeno uživa prava i koristi članstva u EU.

Identitet kao sredstvo političke mobilizacije

Perović je kazao da euroskepticizam u Crnoj Gori uglavnom nije tvrd stav protiv članstva, već je često instrumentalan i vezan za kritiku uslovljavanja EU ili domaćih političkih elita.

“Kod pojedinih prosrpskih partija postoji upravo ta identitetska komponenta – EU se prikazuje kao nosilac liberalnih vrijednosti koje su navodno u sukobu sa tradicionalnim vrijednostima i položajem srpske zajednice”, rekao je.

Prema njegovim riječima, političke partije značajno doprinose takvoj percepciji jer je identitet u Crnoj Gori već decenijama jedno od najefikasnijih sredstava političke mobilizacije.

To, kako je naglasio, nije karakteristika samo prosrpskih partija, jer su različiti politički blokovi u različitim periodima koristili identitetska pitanja za okupljanje svojih birača.

Perović je ocijenio da partijska pripadnost snažno utiče na stavove građana prema EU, ali i ukazao na važnu promjenu – danas gotovo nijedna relevantna politička partija u Crnoj Gori otvoreno ne zagovara napuštanje evropskog puta.

Čak i partije koje su ranije imale izraženiju euroskeptičnu retoriku danas uglavnom podržavaju članstvo, rekao je, ali pokušavaju da ga predstave kroz sopstveni identitetski okvir.

“Zato mislim da je najvažnije razdvojiti ono što je EU od onoga što su naše unutrašnje političke borbe. Evropska unija ne određuje da li će neko u Crnoj Gori biti Srbin ili Crnogorac, koji će jezik govoriti ili kojoj će crkvi pripadati. EU traži demokratske standarde, vladavinu prava i zaštitu prava svih građana”, kazao je Perović.

Đukanović smatra da teza da bi ulaskom u EU Srbi izgubili svoj identitet mnogo više počiva na političkom tumačenju i mobilizaciji straha nego na onome što članstvo zaista podrazumijeva.

“Evropske integracije ne znače odricanje od nacionalne kulture, jezika, vjere, tradicije ili istorijskog nasljeđa. Različiti nacionalni i kulturni identiteti upravo jesu dio evropskog prostora i članstvo u EU samo po sebi ne znači njihovo nestajanje”, istakao je.

Prema njegovim riječima, identitetska pitanja političkim akterima omogućavaju da sačuvaju biračku podršku i da raspravu o politici, rezultatima i odgovornosti pomjere u drugi plan.

“Kada se politika predstavi kao borba za opstanak srpskog naroda i odbranu njegovog identiteta, građani se lakše okupljaju oko političara koji se predstavljaju kao zaštitnici tog identiteta, a manje pažnje posvećuju pitanjima korupcije, kvaliteta institucija, odgovornosti vlasti, standarda građana i konkretnih rezultata”.

Đukanović je ocijenio da je takva strategija danas posebno politički isplativa jer su prosrpske političke strukture dio vlasti i učestvuju u donošenju odluka.

“Dakle, više nijesu samo akteri koji kritikuju vlast sa strane, oni su u poziciji da direktno utiču na politiku države. Iza kulisa odbrane srpskog naroda donose se odluke kojima se namiruju lični i partikularni interesi partija”, rekao je Đukanović.

Strah nije od EU, već od promjene političkog okvira

Perović je ocijenio da tvrdnja da EU ugrožava srpski identitet najčešće ne znači da postoji neka konkretna evropska politika koja od građana traži da prestanu da budu Srbi.

“Više se radi o strahu da bi proces evropskih integracija mogao promijeniti društveni i politički okvir u kojem se srpski identitet u Crnoj Gori ostvaruje. Tu se obično misli na nekoliko stvari: položaj srpskog jezika, kulturno i istorijsko nasljeđe, odnos prema Srbiji, položaj Srpske pravoslavne crkve, ali i šire pitanje vrijednosti koje dolaze sa evropskim integracijama”, rekao je.

On je kazao da, ako neko brine za svoj jezik, kulturu ili tradiciju, odgovor nije da mu se kaže da je to nevažno, već da se vrlo konkretno pokaže šta EU zaista reguliše, a šta ostaje u nadležnosti države i njenih građana.

“Ulaskom u EU Crna Gora ne prestaje da bude Crna Gora, niti Srbi u Crnoj Gori prestaju da budu Srbi. Mijenja se institucionalni i politički okvir države, ali se nacionalni identitet ne dobija niti gubi članstvom u jednoj međunarodnoj organizaciji”, kazao je Perović.

Spoljnopolitički komentator iz Beograda Boško Jakšić ocijenio je da se pristupanje EU u Crnoj Gori povezuje sa nacionalnim identitetom zato što se proces ne posmatra isključivo kao politički, ekonomski ili pravni, već i kao faktor u određivanju geopolitičkog i identitetskog pravca države.

On je kazao da se proevropski narativ gradi na ideji da je Crna Gora istorijski i kulturno dio Evrope i da su evropske integracije potvrda crnogorske državnosti i distanciranja od istorijske dominacije Beograda i Moskve.

“Za razliku od Bošnjaka, Albanaca ili Hrvata, prosrpski faktor pokušava da oslabi taj narativ pozivajući se na istorijske, kulturološke i vjerske bliskosti sa Srbijom i Rusijom. Pritom se svjesno ispušta iz vida da koncept ‘evropskog identiteta’ pomaže ublažavanju polarizovanih etničkih podjela, a da evropske vrijednosti tolerancije, vladavine prava i poštovanja manjinskih prava nude zajednički imenitelj za sve građane Crne Gore”, kazao je Jakšić.

Jakšić: Priča o “ugroženom identitetu” služi slabljenju puta u EU

Jakšić je ocijenio da, iako je podrška članstvu Crne Gore u EU na veoma visokom nivou, kampanja iz Beograda nastoji da je oslabi tabloidnim porukama kojima se Unija predstavlja kao “zavjerenička” i “srbomrzačka” organizacija.

“Dio građana to bez razmišljanja prihvata. Takve poruke šalju se preko granice gdje ih u Crnoj Gori prihvataju megafoni stranaka poput DNP Milana Kneževića koja uporno ponavlja da liberalne vrijednosti Zapada ugrožavaju srpski identitet”, kazao je Jakšić.

Tvrdnju da EU ugrožava srpski identitet nazvao je “ne samo ispraznom frazom, već i čistom laži”.

“To je otrovan pamflet čiji je cilj destabilizacija Crne Gore. Neka oni koji sriču da EU ugrožava srpski identitet odgovore na pitanje zašto je Srbija prihvatila članstvo u EU kao svoje geostrateško opredjeljenje. Bez obzira što je proces integracija Srbije faktički zamrznut tokom godina vlasti Srpske napredne stranke, to je i dalje zvanična politika”, kazao je Jakšić.

On je rekao da je nametnuta debata, poput aktuelne oko pitanja službenog jezika prilikom ulaska u Uniju, suštinski rasprava o tome kom civilizacijskom krugu Crna Gora pripada i kako definiše samu sebe.

( Željka Vučinić )