Ana Politkovskaja: Novinarka koja je prije svih pročitala Putina

Pogleda prikovanog za kameru laptopa, Dmitrij Muratov, 64, podizao je jedan predmet, pa drugi, pa još jedan. “Evo njenih naočara, evo diktafona, torbe...” U razgovoru preko šifrovane aplikacije, suosnivač nezavisnog ruskog lista “Novaja Gazeta” i dobitnik Nobelove nagrade za mir 2021. godine sjedio je za stolom koji je Ana Politkovskaja koristila sve do smrti.

Lične stvari novinarke, ubijene 7. oktobra 2006. godine, na rođendan Vladimira Putina, i dalje su sačuvane na svom mjestu u redakciji moskovskog lista. Na njenom stolu ostao je otvoren požutjeli, išarani primjerak ruskog krivičnog zakonika na članu 63, koji se odnosi na “otežavajuće okolnosti”.

Na zidovima prostorije, pretvorene u svojevrsni memorijal, “Novaja Gazeta” je izložila rezultate istrage koju su njeni novinari sami sproveli nakon ubistva koleginice. Politkovskaja je imala 48 godina kada je ubijena hicima u liftu svoje stambene zgrade.

Tu su dokumenta iz predmeta, mape, snimci nadzornih kamera, šeme rekonstrukcije ubistva, profili ubica i njihovih pomagača - koji su kasnije uhapšeni i osuđeni - kao i fotografija oružja, pištolja “Makarov” kalibra devet milimetara, kakav su u to vrijeme koristile i bezbjednosne službe.

Ipak, nalogodavac ubistva nikada nije identifikovan. Muratov, međutim, ukazuje na umiješanost jednog policajca i ljudi povezanih sa FSB-om, ruskom službom bezbjednosti, i iznosi nedvosmislen zaključak: “Država je učestvovala u ovom ubistvu.”

On je bio njen glavni urednik, čovjek koji ju je ubjeđivao da napravi pauzu i koji je 2001. godine čak organizovao da privremeno bude sklonjena u Austriju zbog brojnih prijetnji smrću koje je dobijala zbog izvještavanja iz Čečenije, razorene drugim ratom od 1999. do 2009. godine.

Ponekad su se i svađali, jer Politkovskaja nije pristajala na kompromise.

“U ljeto 2006. imali smo veoma ozbiljne razgovore”, priznao je Muratov. “Bio sam ubijeđen da mora da prestane da ide tamo, jer je postajalo previše opasno. Odgovorila mi je da je ta mala republika preživjela dva krvava rata i da ona ne može da odustane od nje.”

Politkovskaja je bila jednako beskompromisna i u svojim tekstovima.

Neumorno je razotkrivala zločine i zloupotrebe ruske vojske kojima je svjedočila iz neposredne blizine na terenu. Za manje od sedam godina otkako se 1998. pridružila “Novoj Gazeti”, napisala je 751 tekst, od kojih je više od polovine bilo posvećeno Čečeniji. A ponovno čitanje tih tekstova danas izaziva jezu. Ne samo zbog strahota koje su tamo počinjene, već i zato što se gotovo sve što je tada opisivala, dvije decenije kasnije, ponovilo u Ukrajini: mučenja, logori u kojima se civili i borci “razvrstavaju”, pljačka, silovanja, potpuno i sistematsko uništavanje gradova i sela, kao i masovne grobnice u koje se bacaju “neprijatelji” ili ruski vojnici koji su se zamjerili nadređenima.

Opisivala je razorene živote, pomahnitalog starca, dijete koje je prestalo da govori, očaj porodica primoranih da bježe. Ti potresni zapisi, nastali među ruševinama, i danas snažno odjekuju, posebno zbog načina na koji je uvlačila čitaoca u priču: “Hoćete li vjerovati...”, “Šteta što ovo ne možete da vidite!”

“Imala je potpuno jedinstven stil pisanja. Nije se radilo samo o pisanju tekstova, već o tome da se nešto pokrene, da se ljudima pomogne”, prisjetila se Tatjana Lokšina, zamjenica direktora odjeljenja za Evropu i Centralnu Aziju u organizaciji Human Rights Watch, koja danas živi u egzilu i koja ju je dobro poznavala.

Politkovskaja je u dva navrata čak pokušala da posreduje kako bi spasila živote.

Prvi put u oktobru 2002. godine, kada su je vlasti, nevoljno, pozvale tokom talačke krize u moskovskom pozorištu Dubrovka, gdje je čečenska naoružana grupa držala stotine gledalaca kao taoce. Na kraju je skrajnuta. Ujutro četvrtog dana ruske specijalne snage ubacile su omamljujući gas u ventilacioni sistem, a zatim upale u zgradu. U akciji je stradalo 124 civila.

Drugi put, u septembru 2004. godine, žurila je da stigne do škole u Beslanu, u Sjevernoj Osetiji, poprišta još jedne stravične talačke krize. Nikada nije stigla - na letu kojim je trebalo da doputuje tamo postala je žrtva pokušaja trovanja.

Bilans opsade Beslana bio je 334 mrtvih, među njima 186 djece.

Zadržana satima

Bez obzira na rizike koje je preuzimala, pa i one kojima je izlagala druge, mjere opreza su je nervirale. Lokšina se i danas sjeća napete rasprave tokom konferencije o Čečeniji u Švedskoj, nedugo prije smrti Politkovskaje.

“Već prvog dana Ana i ja smo se žestoko posvađale. Optužila je branioce ljudskih prava da nijesu dovoljno odlučni, da prećutkuju pojedine osjetljive slučajeve i da ne objavljuju imena žrtava. Ja sam joj objašnjavala da to radimo zbog njihove zaštite. Ali ona je uporno tvrdila da na neki način učestvujemo u zavjeri čiji je cilj da se istina iskrivi ili sakrije.”

U februaru 2001. Politkovskaja je i sama bila uhapšena. Ruski oficiri oduzeli su joj telefon i satima je držali u okrugu Vedeno, planinskoj dolini na jugoistoku Čečenije. Noću su je odvukli ispod višecevnog raketnog bacača “Grad”, upravo u trenutku kada je ispaljivao plotun, i prijetili joj silovanjem - “Ovo je kupatilo. Skidaj se.”

Kasnije je zapisala: “Svaki dodatni sat ispitivanja u potpunosti je potvrđivao njihove [čečenske] iskaze.”

U junu 2004. objavila je i opširan tekst o susretu sa Ramzanom Kadirovim, kojeg je nazivala “malim zmajem Kremlja”. Iako tada još nije zvanično bio na čelu Čečenije, već se ponašao kao njen neprikosnoveni gospodar u rodnom uporištu Centoroj - “pravoj tvrđavi”, obilježenoj razmetljivim luksuzom i okruženoj mnoštvom naoružanih ljudi.

Nakon što je čekala šest ili sedam sati, uslijedio je gotovo nadrealan intervju tokom kojeg je Kadirov na kraju povikao: “Ti si neprijatelj, gora si od (Šamila) Basajeva!” Mislio je na čečenskog borca za nezavisnost koji se kasnije okrenuo terorizmu i poginuo 2006. godine.

Rat ju je promijenio

“Izvještavanje je sa nje skinulo onu pomalo snobovsku crtu moskovske novinarke, a mnogo je i smršala”, prisjetila se Svetlana Ganuškina, 84-godišnja ugledna ruska aktivistkinja za ljudska prava.

Ganuškina, članica organizacije “Memorijal” i čelnica Komiteta za građansku pomoć, koji pomaže izbjeglicama i migrantima, bila je sa Politkovskajom u zgradi vlade u Groznom u decembru 2002. godine.

Dvije žene napustile su zgradu svega 20 minuta prije nego što su eksplodirala dva kamiona-bombe puna eksploziva, usmrtivši 83 osobe.

O Putinu je govorila: “Njegova uskogrudost i šovinizam tipični su za čovjeka njegovog ranga. Ima bezličnu ličnost potpukovnika koji nikada nije uspio da postane pukovnik, manire oficira ruske tajne službe naviknutog da špijunira sopstvene kolege...”

Rođena 1958. godine u Njujorku, u porodici sovjetskog diplomate ukrajinskog porijekla, Politkovskaja je diplomirala na Fakultetu novinarstva u Moskvi, ali je novinarsku karijeru počela relativno kasno. Najprije je, kao majka koja je ostala kod kuće, odgajala dvoje djece, Ilju i Veru, a potom je krenula od najnižih pozicija u nekoliko listova, od kojih većina danas više ne postoji.

Stasala u vrijeme perestrojke, “savršeno je oličavala duh tog doba i želju za promjenama koja ga je pratila”, zapisala je kasnije njena ćerka Vera, koja ju je u knjizi “Majka” opisala kao “radoholičarku”.

Ipak, dugo je ostajala u sjenci supruga Aleksandra Politkovskog, tada poznatog televizijskog novinara. Vremenom su se uloge preokrenule. Kako je Kremlj pooštravao kontrolu nad medijima i potiskivao Politkovskog iz javnog života, ona je sve više dolazila do izražaja u “Novoj Gazeti”.

Do te mjere da su se ispred njene kancelarije, kad god nije bila na terenu, stvarali redovi Rusa i Čečena koji nijesu imali kome drugom da se obrate. Reporterka, istraživačka novinarka, uzbunjivačica i aktivistkinja za ljudska prava - Politkovskaja je bila sve to istovremeno.

“Sebe vidim kao kanal kojim informacije putuju s jednog mjesta na drugo, kao način da se Rusima pokaže šta se zaista događa u Čečeniji, kako ne bi pogrešno vjerovali da vojne operacije tamo uvode red”, rekla je 2001. godine Komitetu za zaštitu novinara.

Njena dosljednost nije poznavala granice. Jednog jutra 1999. godine, poznati disident Aleksandar Ginzburg (1936–2002) pojavio se u pariskom domu Galije Akerman, istoričarke i prevoditeljke ruskog porijekla koja se nastanila u Francuskoj, noseći u plastičnoj kesi nekoliko tekstova Politkovskaje.

Iz toga je nastala prva zbirka njenih kolumni objavljena u Francuskoj. Prošla je gotovo nezapaženo. Ubrzo su, međutim, uslijedile druge knjige, kao i dva posthumno objavljena djela.

“Opsesija pravdom”

“Ana Politkovskaja nije podržavala čečenske borce, ali je bila opsjednuta time da pravda bude zadovoljena”, objasnila je Akerman. “Bila je izuzetno pedantna jer se stalno plašila da će je neko namjerno dovesti u zabludu. Vodila je prava mala ispitivanja: ‘Aha, iz kog ste sela i ko je tamo glavni?’”

Pepeljastosijeda kosa koja je uokvirivala njeno ozbiljno lice postala je prepoznatljiva. Ali, kako joj je ugled u inostranstvu rastao, tako je u Rusiji postajala sve usamljenija, vodeći gotovo usamljenu borbu protiv Putina. Opisivala ga je kao “preslikanog” Akakija Akakijeviča, potlačenog sitnog činovnika iz Gogoljeve pripovijetke “Šinjel”.

O Putinu je govorila: “Njegova uskogrudost i šovinizam tipični su za čovjeka njegovog ranga. Ima bezličnu ličnost potpukovnika koji nikada nije uspio da postane pukovnik, manire oficira ruske tajne službe naviknutog da špijunira sopstvene kolege...”

Prije svega, zamjerala je sadašnjem ruskom lideru što je “podstakao moralno propadanje Rusije”, koristeći rat kao sredstvo za učvršćivanje vlasti još od početka svoje vladavine 2000. godine.

Rusima je zamjerala apatiju pred neumoljivim uspostavljanjem “vertikale vlasti”, čije je najgore posljedice, kako se pokazalo, predvidjela sa zapanjujućom jasnoćom.

“Već je prekasno”, tvrdila je. “Danas smo okruženi Putinovim prijateljima i ljudima.”

Nije kritikovala samo stanje u Čečeniji. Pisala je i o “korupciji natopljenoj krvlju” u Rusiji, o “šovinističkom duhu unutar državnog aparata koji se predstavlja kao patriotizam”, o “neobuzdanoj retorici snažne države” i o “zvaničnom i široko rasprostranjenom antičečenskom rasizmu koji metastazira i prema drugim narodima...”

Pisala je o suđenjima koja su se gotovo uvijek završavala u korist štićenika režima, o bijedi običnih građana Rusije, o siromaštvu migrantskih porodica, ali i o kovjornima - izrazu izvedenom iz riječi “tepih”, koji označava klovna ili lakrdijaša - kako je nazivala propagandiste državnih medija.

Zamjerala je zapadnim liderima, Džordžu V. Bušu, Silviju Berluskoniju, Žaku Širaku i Gerhardu Šrederu, što održavaju srdačne odnose sa “čovjekom iz službi bezbjednosti”. Osim jednog manjeg izdanja njenih kolumni, objavljenog 2002. godine u ograničenom tiražu, njene knjige nikada nijesu objavljene u Rusiji.

Između 2000. i 2022. godine u zemlji koja zvanično nije bila u ratu ubijeno je više od 30 novinara. Među njima je bilo šestoro zaposlenih u “Novoj Gazeti”, uključujući njenu prijateljicu Nataliju Estemirovu, koja je 2009. oteta u Groznom, a potom pronađena mrtva sa više prostrelnih rana.

U redakciji “Nove Gazete” - kojoj je 2022. oduzeta medijska dozvola, dok je svih njenih stotinu zaposlenih nedavno proglašeno “stranim agentima” - Politkovskaja i dalje ostaje njena najprepoznatljivija figura.

Putin je 14. novembra 2023. pomilovao jednog od njenih ubica nakon što se borio u Ukrajini.

Prevod: N. B.

( Mond )