Odgovor na hrvatske uslove

Međunarodno pravo prepoznaje princip uti possidetis prvenstveno za kopnene granice, dok se pokretna vojna imovina SFRJ raspodjeljuje prema specifičnim pravilima. Sporazum o pitanjima sukcesije iz 2001. godine (Aneks A, član 3) jasno propisuje da pokretna državna imovina SFRJ prelazi na državu sukcesora na čijoj se teritoriji ta imovina nalazila u trenutku proglašenja nezavisnosti. Brod „Jadran“ je bio i ostao u posjedu Crne Gore. „Jadran“ je bio školski brod Ratne mornarice JNA, dakle savezne institucije, a ne republičke institucije SR Hrvatske. Sukcesija savezne vojne imovine nikada nije sprovedena do kraja kroz bilateralne ugovore jer ne postoji konsenzus o ključu raspodjele (da li prema doprinosu republika saveznom budžetu ili prema stacioniranju). Potraživanje iznosa od 2,7 milijardi dolara je politička procjena, a ne pravno utvrđena obaveza. Prema međunarodnom pravu, nijedna država ne može unilateralno utvrditi dug druge države po osnovu sukcesije bez formiranja mješovite komisije ili arbitraže. Unošenje ove cifre u pregovarački proces EU predstavlja pokušaj da se bilateralni imovinski spor pretvori u multilateralni ultimatum.

Glavni pravno-proceduralni apsurd leži u pokušaju lociranja ovih zahtjeva unutar Poglavlja 23 (Pravosuđe i temeljna prava) i Poglavlja 31 (Spoljna, bezbjednosna i odbrambena politika). Zloupotreba Acquis Communautairea kroz Poglavlje 23 se bavi usklađivanjem zakonodavstva sa pravnim tekovinama EU u oblasti nezavisnosti pravosuđa, borbe protiv korupcije i osnovnih prava građana EU. Pitanje natpisa na spomen-ploči, imena lokalnog bazena u Kotoru ili restitucije imovine za 51 porodicu iz Tivta su par ekselans bilateralna pitanja koja nemaju utemeljenje u acquisu. Evropska komisija je u više navrata (kroz Strategije proširenja) naglasila da se bilateralni sporovi ne smiju unositi u pregovarački proces i da ne mogu biti mjerila za zatvaranje poglavlja.

Poglavlje 31 zahtijeva stoprocentnu usklađenost sa Zajedničkom spoljnom i bezbjednosnom politikom EU (ZSBP). Crna Gora ima 100% usklađenost sa odlukama EU (uključujući sankcije Rusiji, restriktivne mjere itd.). Hrvatski zahtjev da se kroz ovo poglavlje rješava granica na Prevlaci je pravno promašen, jer ZSBP ne rješava demarkaciju granica između država članica i trećih zemalja.

Hrvatska problematizuje postavljanje metalnog okvira oko spomen-ploče u Morinju, tumačeći to kao pokušaj skrivanja istorijske odgovornosti. Prema opštem međunarodnom pravu i principu teritorijalnog suvereniteta, uređenje javnih površina, postavljanje spomenika i način njihovog održavanja spadaju u isključivu unutrašnju nadležnost (domaine reserved) države na čijoj se teritoriji spomenik nalazi (Crna Gora). Pokušaj jedne države (Hrvatske) da kroz međunarodni pritisak diktira tehnički izgled i režim održavanja spomenika na teritoriji druge suverene države (Crne Gore) predstavlja kršenje principa nemiješanja u unutrašnje stvari. Pravno posmatrano, Crna Gora je ispunila svoju međunarodnu moralnu i pravnu obavezu samim postavljanjem ploče i procesuiranjem odgovornih lica (četiri pripadnika JNA su pravosnažno osuđena). Hrvatska insistira na optužnicama po komandnoj odgovornosti za logor Morinj i druge događaje. Slučaj "Morinj" je pred crnogorskim sudovima pravosnažno okončan. Zahtjev za ponovnim suđenjima ili vještačkim konstruisanjem komandne odgovornosti bez novih materijalnih dokaza kosi se sa osnovnim pravnim principom ne bis in idem (ne dvaput o istom), koji je zaštićen Evropskom konvencijom o ljudskim pravima (Protokol 7, član 4). U vrijeme izvršenja djela (1991-1992), institut komandne odgovornosti iz Rimskog statuta nije bio integrisan u Krivični zakonik tadašnje SRJ na način na koji je to učinjeno tek kasnijim reformama. Retroaktivna primjena nepovoljnijeg krivičnog prava bila bi kršenje principa nullum crimen, nulla poena sine lege (član 7 Evropske konvencije).

Hrvatski non-paper nije pravni dokument, već politički instrument pritiska koji koristi asimetriju moći (status članice naspram statusa kandidata). Pravno uporište Crne Gore u odbrani od ovih zahtjeva leži u insistiranju na striktnom odvajanju bilateralnih pitanja od pregovaračkog okvira EU i preusmjeravanju spora o brodu "Jadran" i granici na Prevlaci pred Međunarodni sud pravde (ICJ) u Hagu ili stalnu arbitražu, što je jedini međunarodnopravno priznat put za rješavanje ovakvih sporova.

Poglavlje 31 ima striktno definisan pravni opseg u pregovaračkom okviru. Ono zahtijeva od države kandidata da progresivno usklađuje svoju spoljnu, bezbjednosnu i odbrambenu politiku sa Zajedničkom spoljnom i bezbjednosnom politikom EU (ZSBP). Mjerilo uspjeha u ovom poglavlju su deklaracije Savjeta EU, restriktivne mjere (sankcije), učešće u mirovnim misijama EU i usklađenost sa stavovima EU u međunarodnim forumima (UN, OEBS). Crna Gora ima stoprocentnu (100%) usklađenost sa ZSBP-om već godinama. Ona je uvela sve pakete sankcija Rusiji, prati svaku deklaraciju Brisela i aktivno učestvuje u misijama Althea, KFOR i drugim. Kada Hrvatska u ovo poglavlje unosi pitanje povratka školskog broda „Jadran“ ili sukcesije vojne opreme, ona vrši pravnu supstituciju. Ona interese Zajedničke politike EU zamjenjuje svojim partikularnim nacionalnim interesima. U izvororom pravu EU (Ugovor o Evropskoj uniji), ZSBP služi za odbranu zajedničkih vrijednosti i bezbjednosti Unije, a ne kao bilateralni mehanizam prinude za naplatu ratne štete ili povraćaj pokretne imovine.

Pravno gledano, sve države članice EU su suvereno jednake (principle of konferisana ovlašćenja). Međutim, u procesu proširenja dolazi do distorzije ovog principa kroz zloupotrebu pravila o jednoglasnosti (konsenzusu). Crna Gora pregovara sa EU kao cjelinom, ali odluku o zatvaranju svakog pojedinačnog poglavlja i ratifikaciji pristupnog ugovora moraju donijeti sve članice jednoglasno. Hrvatska koristi ovu proceduralnu poziciju da sebe nametne kao "supra-članicu" – onu čiji nacionalni veto ima veću specifičnu težinu od objektivnih izvještaja Evropske komisije o napretku Crne Gore. Kada Zagreb uputi službeni dokument državama članicama i Evropskoj komisiji u kojem eksplicite navodi da je ispunjenje ovih osam uslova "uslov za zeleno svjetlo i ratifikaciju", on poručuje ostatku Unije: "Naš bilateralni spor je važniji od vaše geopolitičke strategije proširenja i objektivnih pravnih kriterijuma." To je klasičan primjer nametanja nacionalnog suvereniteta iznad komunitarnog (zajedničkog) interesa EU. Evropska komisija je kroz više ključnih dokumenata (uključujući Strategiju za Zapadni Balkan iz 2018. i Novu metodologiju proširenja) eksplicitno naglasila da bilateralni sporovi ne smiju kočiti proces integracija. Pravni stav Brisela je da se pitanja granica i sukcesije moraju rješavati paralelno, kroz bilateralni dijalog ili pred međunarodnim sudskim instancama (poput Međunarodnog suda pravde u Hagu), bez blokiranja pregovaračkih poglavlja.

Pozicionirajući pitanje školskog broda „Jadran“ i kopnene/morske granice u Poglavlje 31, Hrvatska direktno krši ovaj princip i postavlja opasan presedan. Ako bi se prihvatio hrvatski argument da je rješavanje granice uslov za Poglavlje 31, onda bi svaka članica EU mogla da izmisli bilateralni problem sa susjednom državom kandidatom i locira ga u bilo koje poglavlje, čime se proces proširenja potpuno obesmišljava i pretvara u političku ucjenu.

Najveći političko-pravni paradoks u ponašanju Hrvatske kao "supra-članice" leži u njenoj sopstvenoj istoriji pristupanja EU. Tokom 2008. i 2009. godine, Slovenija je blokirala pregovore Hrvatske sa EU upravo zbog bilateralnog graničnog spora u Piranskom zalivu. Hrvatska je tada (potpuno ispravno) tvrdila pred Briselom da Slovenija zloupotrebljava svoje članstvo u EU, da krši međunarodno pravo i da se bilateralni sporovi ne smiju unositi u pregovarački okvir. Evropska komisija i većina država članica (naročito Njemačka) izvršile su ogroman pritisak na Ljubljanu, što je rezultiralo deblokadom i potpisivanjem Arbitražnog sporazuma, čime je spor izmješten iz pregovaračkog procesa EU. Primjenjujući istu matricu blokade prema Crnoj Gori kroz Poglavlja 23 i 31, Hrvatska demonstrira ponašanje "supra-članice" koja smatra da pravila koja su važila za nju (zabrana bilateralnih ucjena) ne važe kada ona ima poziciju moći.

Ustavnopravni temelj Evropske unije počiva na prenosu dijela suverenih prava država članica na supranacionalne organe u Briselu. To je proces koji je i sama Hrvatska prošla kroz izmjene svog Ustava (član 141a) i referendum o pristupanju. Kada se suverenitet prenese na nivo Unije, on u oblastima poput Zajedničke spoljne i bezbjednosne politike (ZSBP) prestaje da bude partikularan. ZSBP je osmišljen da projektuje jedinstvenu moć EU prema spoljnom svijetu, a ne da služi kao platforma sa koje će pojedinačne članice "povlačiti nazad" svoj suverenitet kako bi rješavale lokalne sporove. Pokušaj re-nacionalizacije Poglavlja 31 od strane Zagreba direktno podriva ugovorne osnove EU (Ugovor o Evropskoj uniji - TEU). Ako svaka članica odluči da re-nacionalizuje preneseni suverenitet kada joj to politički odgovara, koncept zajedničkog evropskog pravnog prostora se urušava. Hrvatska ovim ne nastupa kao lojalna članica Unije, već zloupotrebljava briselsku infrastrukturu za sprovođenje politike koja je u direktnoj suprotnosti sa strateškim ciljem EU - stabilizacijom i integracijom Zapadnog Balkana.

Pokušaj pritiska na Crnu Goru sa pozicije institucionalne nadmoći pati od potpunog nerazumijevanja političke antropologije i mentalitetskog koda crnogorskog društva. Istorijski i sociološki, crnogorski društveni narativ je duboko utemeljen na konceptima ponosa, prkosa i otpora spoljnom pritisku. Svaki pokušaj ultimatuma od strane spoljnog faktora ne proizvodi kapitulaciju, već aktivira odbrambeni mehanizam unutrašnje homogenizacije. Ministar Grlić Radman i hrvatska vlada su ovim non-paperom, paradoksalno, postigli ono što domaći političari nijesu mogli godinama – stvorili su tačku zajedničkog otpora. Bez obzira na unutrašnje političke i identitetske razlike u Crnoj Gori, nametanje ucjena oko simbola (kao što je brod „Jadran“) doživljava se kao atak na dostojanstvo države. Umjesto da izoluje Crnu Goru, ovaj pritisak ujedinjuje njene građane u stavu da se preko nacionalnog ponosa ne može trgovati za članstvo u EU.

U strukturama evropske diplomatije (tzv. briselskoj "dubokoj državi" ili stalnom diplomatskom koru), ovakvi unilateralni potezi se rijetko posmatraju sa odobravanjem. Iako Hrvatska ima formalno pravo veta, njeno insistiranje na partikularnim pitanjima u trenucima globalne bezbjednosne krize iritira ključne centre moći u EU (Pariz, Berlin, Brisel). Velike članice prepoznaju da Hrvatska koristi evropski mehanizam za sitne domaće političke poene i istorijske frustracije, čime sebe diskredituje kao zrelu i konstruktivnu državu članicu. Pretvarajući tehničke pregovore u poligon za bilateralnu ucjenu, Zagreb direktno ruši vjerodostojnost čitavog procesa proširenja EU. Time se šalje opasna poruka i ostalim kandidatima da međunarodno pravo i ispunjavanje evropskih standarda nijesu garant uspjeha, već da sve zavisi od raspoloženja i ucjenjivačkog kapaciteta susjedne članice.

Autor je magistar međunarodnih odnosa i ekspert za pomorsko pravo

( Samir Hadžić )