Protesti zbog zabrane hidžaba u Azerbejdžanu: Zašto su u njih uključena djeca?

Spor oko hidžaba u azerbejdžanskim školama izazvao je proteste u zemlji, ali i neobičnu razmjenu oštrih kritika između političara u Azerbejdžanu i Turskoj – dvije države čiji lideri odnose tradicionalno opisuju kao „jedna nacija, dvije države“. Ovaj sukob otvorio je pitanja o vjerskim slobodama, suverenitetu, ali i o granicama turskog i iranskog uticaja u ovoj kavkaskoj zemlji.

Protesti bez presedana traju širom Azerbejdžana već skoro nedjelju dana. Djeca demonstriraju protiv zabrane nošenja marama koja je uvedena u školama. Među okupljenima ispred školskih dvorišta nalaze se djevojčice koje nose hidžab, dok su im se ostali učenici, uključujući i dječake, pridružili u znak solidarnosti.

Ulični protesti su inače prava rijetkost u zemlji u kojoj policija redovno i brzo razbija bilo kakva javna okupljanja. Međutim, demonstracije u kojima učestvuju djeca do sada nijesu viđene u Azerbejdžanu.

Kada su snimci protesta počeli da se šire društvenim mrežama, pristup Instagramu i TikToku u zemlji je poremećen, što jasno pokazuje koliko ozbiljno vlasti pristupaju ovom problemu. Organizacije koje prate rad interneta dokumentovale su ove blokade, dok zvanične institucije još uvijek nijesu objasnile njihov uzrok.

Hapšenja i reakcije unutar zemlje

Ministarstvo unutrašnjih poslova saopštilo je 12. oktobra da je 37 osoba privedeno u vezi sa protestima. Prema saopštenju ministarstva, ova grupa se sukobila sa školskim osobljem, oštetila imovinu i pokušala da omete rad škole i saobraćaj. Pokrenut je krivični postupak po članu 233, koji se odnosi na narušavanje javnog reda i mira. Ministarstvo nije objavilo identitet privedenih, niti je navelo da li među njima ima djece.

Umjetnik i aktivista Ilkin Husejnov nestao je nakon što je pokrenuo projekat koji povezuje profesore-volontere sa učenicima pogođenim ovim restrikcijama. Lokalni mediji su kasnije javili, pozivajući se na izvore bliske Husejnovu, da mu je određen administrativni pritvor od 30 dana zbog navodnog nepostupanja po policijskim naređenjima.

Školska pravila protumačena kao zabrana hidžaba

Do ovog spora došlo je nakon niza zakonskih izmjena. Azerbejdžan je 7. jula izmijenio opšti zakon o obrazovanju, čime je učvršćen princip sekularnog školstva, a od učenika i nastavnika zatraženo je da poštuju pravila oblačenja. Vlada je potom, 21. septembra, usvojila Uredbu br. 309, kojom su pooštrena pravila o školskim uniformama.

Ova uredba zabranjuje dodatne odjevne predmete koji narušavaju standardni izgled uniforme ili su u suprotnosti sa sekularnim obrazovanjem. U tekstu se eksplicitno ne pominje hidžab – muslimanska marama koja pokriva kosu i vrat – niti se školama nalaže da izbacuju učenice koje ga nose.

Ipak, pojedine uprave škola protumačile su ovo pravilo kao zabranu hidžaba i počele da vraćaju pokrivene djevojčice sa ulaza. Prema regulativi, odgovornost za rješavanje problema sa poštovanjem pravila prepuštena je pedagoškom vijeću svake pojedinačne škole.

Zasebnom odlukom od 6. oktobra utvrđena su i pravila oblačenja za nastavnike. Ubrzo nakon toga pojavili su se izvještaji o tome da je ženama koje nose marame onemogućeno da drže nastavu.

Sekularno obrazovanje i vjerske slobode

Azerbejdžan je većinski muslimanska zemlja, druga po veličini šiitska nacija poslije Irana, ali član 18 njenog Ustava jasno odvaja religiju od države i propisuje da državno obrazovanje mora biti sekularno. S druge strane, članovi 42 i 48 garantuju pravo na obrazovanje i slobodu savjesti.

Zagovornici školskih mjera tvrde da ista pravila oblačenja moraju da važe za sve učenike. Kritičari, pak, smatraju da uskraćivanje nastave djevojčicama zbog vjerske odjeće predstavlja kršenje njihovih prava.

Ovaj spor prevazilazi tradicionalne političke podjele: pojedini kritičari vlasti podržavaju restrikcije, dok im se neki nereligiozni građani Azerbejdžana protive. Ograničenja u vezi sa maramama u školama izazvala su proteste i 2010. godine, kao i u godinama koje su uslijedile.

Porodice i prosvjetari o posljedicama mjera

Jedna profesorka književnosti iz Bakua sa 40 godina radnog staža izjavila je da djevojčice koje nose marame nijesu puštene na nastavu u njenoj školi. Neke su skinule marame, dok su druge otišle kući ili izrazile želju da uče na daljinu. Ova profesorka, koja je željela da ostane anonimna i ostavila samo inicijale M. C., podržava sprovođenje pravila o uniformama, uz argument da su djeca premlada da sama donose odluke o vjerskom oblačenju.

Jedan roditelj, potpisan kao D. A., rekao je za DW da ovo nije opšta zabrana hidžaba na nivou države, već pitanje školske uniforme. Drugi roditelj, koji se protivi restrikcijama, povukao je pristanak na intervju prije objavljivanja teksta.

Korisnik Fejsbuka Saraf Džabarov iz Bakua objavio je na svom profilu da je njegova ćerka Sevil, učiteljica u osnovnoj školi u glavnom gradu Azerbejdžana, otpuštena jer je odbila da skine maramu. On je objavio i školsko rješenje kojim joj se izriče pisana opomena u skladu sa novim pravilima o oblačenju.

Strani uticaj?

Pojedini posmatrači povezuju uvođenje novih pravila za školske uniforme sa pokušajima azerbejdžanske vlade da suzbije uticaj susjednog Irana i rastuću moć vjerskih grupa u zemlji. Ovakvu interpretaciju, u suštini, ponavljaju i vladini zvaničnici, iako izbjegavaju da direktno imenuju Iran.

Fazil Mustafa, predsjednik Odbora za javna udruženja i vjerske institucije u parlamentu Azerbejdžana, izjavio je da su vlasti zabrinute zbog vjerskih grupa pod uticajem iz inostranstva i stao je u odbranu školskih pravila. Alahšukur Pašazade, šef Kancelarije muslimana Kavkaza, takođe je upozorio na miješanje spolja, ali je pozvao na mirno rješenje. Navodna umiješanost stranog faktora dosad nije nezavisno potvrđena.

Organizacija Amnesti internešenel osudila je izbacivanje djevojčica koje nose hidžab i pozvala na oslobađanje svih onih koji su privedeni isključivo zbog mirnog protestovanja.

Spor stigao i do Turske

Ova kontroverza izazvala je oštre kritike i u Turskoj, koja je inače bliski saveznik Azerbejdžana. Demonstranti su se 3. oktobra okupili ispred konzulata Azerbejdžana u Istanbulu. Oktaj Saral, savjetnik turskog predsjednika Redžepa Tajipa Erdogana, kritikovao je restrikcije, poručivši da je neprihvatljivo uskraćivati obrazovanje učenicama koje nose marame. Vladajuća Partija Novog Azerbejdžana odgovorila je stavom da bliski odnosi dvije zemlje ne opravdavaju miješanje u unutrašnja pitanja države.

Za pogođene porodice, glavno i hitno pitanje ostaje isto – da li će djeca moći da pohađaju nastavu ako ne skinu svoje marame.

( Deutsche Welle )