Zima evropskog nezadovoljstva

Poznato je da su poslijeratne arhitekte evropske integracije koristile krizne situacije da izgrade sveobuhvatnije institucije. Nasuprot tome, da bi postepene, parcijalne reforme bile uspješne, izazovi s kojima se Evropa suočava moraju biti relativno mali. To svakako ne opisuje trenutnu situaciju u kojoj se Evropa nalazi.

Evropska unija se suočava s nizom međusobno povezanih kriza koje dovode u pitanje sam smisao njenog postojanja. Evropljani se bore sa industrijskom krizom - posljedicom globalizacije i izuzetno brzih tehnoloških promjena - zatim sa fiskalnim krizama, kao i sa klimatskom krizom koja već izaziva pustoš i povećava troškove koje države moraju da snose.

Povrh toga, demografska kretanja - starenje stanovništva i smanjenje radne snage - nagovještavaju još veće troškove u budućnosti. Demokratija je na udaru antisistemskih stranaka i urušavanje politike centra. Uz sve to, tu je i bezbjednosni izazov koji se različito doživljava širom kontinenta: dok sjeverna i istočna Evropa vide Rusiju kao egzistencijalnu prijetnju, drugi su po tom pitanju mnogo opušteniji.

Sjetimo se kako je Hladni rat podstakao integraciju kontinenta, kada su se prvobitne članice Evropske ekonomske zajednice ujedinile suočene sa Sovjetskim Savezom. To je podstaklo institucionalno povezivanje, ali je i navelo evropske elite da se oslanjaju na spoljašnju prijetnju kao podsticaj za kontinuirano jačanje zajednice koju su stvarale. Zato su, sasvim očekivano, oglašavale uzbunu nakon svakog potresa - od aneksije Krima od strane ruskog predsjednika Vladimira Putina 2014. i prve izborne pobjede Donalda Trampa, pa sve do ruske sveobuhvatne invazije na Ukrajinu i Trampovog ponovnog izbora.

Na ove krize uvijek je bilo određenih reakcija, ali one nisu bile dovoljne. Danas se svi Evropljani - a prije svega Ukrajinci - suočavaju sa novim svjetskim poretkom koji bi mogao biti oblikovan na samitu Putina, Trampa i Si Đinpinga. Zamislite tri ostarjela, bolesna čovjeka kako rekonstruišu Jaltsku konferenciju iz februara 1945. godine, kada su teško oboljeli Frenklin D. Ruzvelt i oslabljeni Vinston Čerčil podlegli Staljinovom umiljavanju i pristali na podjelu poslijeratnog svijeta. Takav trenutak bi ostao upamćen kao sramna epizoda, a izbjegavanje njegovog ponavljanja trebalo bi da bude jedan od glavnih evropskih prioriteta.

Do ove tačke smo došli zato što neki od najznačajnijih koraka ka evropskoj intergaciji u periodu nakon Hladnog rata – nikada nisu do kraja sprovedeni. Tvorci Evropske monetarne unije znali su da jedinstvena valuta podrazumijeva i potrebu za zajedničkim fiskalnim kapacitetom. Možda su vjerovali da će neka buduća kriza stvoriti političku volju da se taj posao dovrši - baš kao što je kriza izazvana pandemijom kovida-19 dovela do pokretanja programa “NextGenerationEU”. Taj program oporavka, vrijedan 800 milijardi eura (890 milijardi dolara), jeste uključivao instrument zajedničkog zaduživanja, ali nije precizirao iz kojih bi prihoda trebalo da se otplaćuje dug. Bio je to tek mali korak ka fiskalnoj integraciji, i ništa više od toga.

Još jedan suštinski problem jeste odnos između Francuske i Njemačke. Istorijski gledano, poslijeratna Evropa uvijek je počivala na njihovom pomirenju, pri čemu se ekonomski sve snažnija Njemačka oslanjala na bezbjednost koju joj je pružala Francuska - nuklearna sila koja je zadržala znatno veću nezavisnost u odnosu na Sjedinjene Države nego što je to Ujedinjeno Kraljevtsvo ikada imalo. Međutim, Francuska i Njemačka se vraćaju svojim starim obrascima ponašanja.

Aktuelni protestni pokret u Francuskoj već je podstakao nemire i u drugim zemljama, ponavljajući obrazac iz 1789, 1830, 1848. i 1871. godine. U tim razdobljima Francuska je bila pokretač revolucionarnog procesa širom Evrope, koji se, po pravilu, nije završavao demokratijom, već autoritarizmom. Slično tome, čini se da Njemačka ponavlja slom svog prvog istinskog iskustva sa demokratijom - Vajmarske republike - u kojoj je nekoherentan savez nezadovoljnika, nacista i komunista, uništio liberalnije i umjerenije stranke političkog centra.

Tada su, kao i danas, upravo mladi bili privučeni ekstremnim opcijama. Dvije glavne njemačke stranke - demohrišćani i socijaldemokrate - gledaju kako se njihova baza podrške ubrzano osipa i prelazi stranakama koje obećavaju preusmjeravanje zemlje od Evrope ka Rusiji.

Stari poslijeratni obrazac postepenih prilagođavanja izgubio je na snazi. Njemačka industrija mogla je da unapređuje postojeće proizvode uvođenjem sve efikasnijih motora s unutrašnjim sagorijevanjem i sve sofisticiranijih automatizovanih alatnih mašina. Ipak, propustila je priliku za radikalno preoblikovanje industrijskih procesa, što se najjasnije vidi na primjeru električnih vozila.

Francuska je, sa svoje strane, dugo projektovala globalnu moć kroz intervencije u Africi. Ali i tu je priča bila slična njemačkoj: Francuska se sve više oslanjala na privatne plaćeničke grupe, a kada bi se suočila s ozbiljnijim bezbjednosnim izazovima, pokazalo bi se da nema dovoljno snage da im odgovori. Suočena sa sve glasnijim zahtjevima za povlačenjem, između 2022. i 2025. godine napustila je sedam afričkih zemalja.

I ovaj razvoj događaja ima uznemirujuće istorijske odjeke. Tridesetih godina prošlog vijeka, veliki djelovi francuskog političkog spektra odbacivali su opasnost nacističke Njemačke uz parolu: “Zašto umirati za Dancig?” Danas se ta ista logika može čuti u pitanju: “Umirati za Kijev?”

To je recept za poniženje. U trenucima poraza, Evropljani često pribjegavaju snovima. Nakon što je ponižen kod Vaterloa i prognan na Svetu Jelenu, Napoleon je govorio o obnovi Evrope zasnovanoj na “istim načelima, istom sistemu, svuda” - uz jedinstven evropski pravni kodeks i zajedničku valutu.

Ali neki su snovi realističniji od drugih. Postaju li prilike dovoljno sumorne da podstaknu ozbiljno zajedničko evropsko djelovanje? Najnovija evropska mantra glasi da Kina i SAD možda bilježe snažniji privredni rast, ali da su, kao predatorske velesile, istovremeno podložnije otporu drugih. To možda jeste tačno. Ali jasno je i da parcijalne reforme nisu dovoljne da bi Evropa mogla odlučno da se suoči sa izazovima koji su pred njom.

Autor je profesor istorije i međunarodnih poslova na Univerzitetu Prinston

Copyright: Project Syndicate, 2026.

( Harold James )