Sunovrat je davno započeo, sada se ubrzava

Istorija nekog društva se može predstaviti na razne načine. Pa čak i preko jednog do drugog sudbinskog događaja za to društvo. Ovom “tačkastom” metodologijom svi ostali događaji - koji su se desili između sudbinskih “tačaka”, nijesu od posebe važnosti za istoriju. Zanemareni su, jer su usputni.

Ovaj tačkasti tj. pointilistički pristup razumijevanja istorije jednog naroda je važan. Njime se brzo i jasno vidi razvoj ili preciznije skok društva od jedne do druge prelomne istorijske “tačke”. Taj skok, normalno, može biti vrednosno pozitivan ali i negativan. Dakle, dvosmjeran.

Za ovo pisanje odabrali smo dvije crnogorske tačke. Sudbinske, dakako. Jedna je vezana za prošlost, a druga za budućnost Crne Gore.

Prva “tačka” se odnosi na sudbinski Trinaestojulski ustanak u Crnoj Gori 1941. Druga “tačka” se odnosi na integraciju Crne Gore u Evropsku Uniju koja lako može biti sudbinska.

Pouka prve tačke za Crnu Goru je danas koliko-toliko jasna i poznata.

Nedovoljna opreznost prema drugoj “tačci” (EU) lako nas može odvesti u neizvjesnost. Pa čak i u opasnost, jer futurizam prirode i razvoja te “tačke” još nije dovoljno i jasno vidljiv.

Što se tiče druge “tačke”, ogromna većina današnjih političara u Crnoj Gori vide - prvenstveno - sebe, svoj agon i svoje mjesto u lokalnoj i globalnoj istoriji, pa im je mogućnost omašaja u odabiru sudbinske crnogorske “tačke” ogromna. Prosto, ne znaju sebe da savladaju. Drugim riječima, ne znaju ili ne žele da spuste pogled ka svojoj državi i društvu, kako je to znao da radi Šarl de Gol, prije 60-tak godina. Tada je vojna sudbina (NATO) njegove države bila u pitanju.

Iz tog “spuštenog” pogleda Šarla de Gola nastala je njegova čuvena pacifistička i vizionarska maksima o potrebi stvaranja jedinstvene Evrope “od Atlantika do Urala”.

Dakle, kolone današnjih crnogorskih političara - sa nekoliko izuzetaka - nemaju dovoljno iskustva, njegoševskog senzibiliteta ili de-golovsku opreznost u odgovornosti pred društvom kojem pripadaju u nadolazećem vremenu.

Kratko rečeno, oni nijesu osjećali pa i vidjeli socijalnu i političku dramu iza brda. To je i razumljivo, jer su na vlast došli sa nivoa asfalta (ulice). A treba izabrati (izgraditi) i stati na pravu stranu istorije. A to nije lako i prosto.

Normalno, nije prosto za društveno odgovorne ljude, kojima cilj nije vlast već odgovornost pred sobom, svojim narodom i njegovom budućnosti.

Prva crnogorska “tačka”

Obično se kaže kako se iz istorije ništa ili sasvim malo što može naučiti. To je dobrim dijelom tačno. Pa ipak, sagledajmo važnost crnogorske “tačke” 13-to julskog događaja 1941. godine, koju nam kazuje “učiteljica života”. Stavimo sudbinski događaj ili ovu “tačku” kao upotrebnu vrijednost svake crnogorske politike i danas i sjutra.

Kratko i neophodno o “tački” da bi se sadašnjost jasnije vidjela.

Uz rame sa Staljinom i sovjetima (Crvena armija) istaknimo da su u Evropi jugoslovenski komunisti na čelu sa Titom, sasvim malim dijelom doprinijeli porazu njemačkog fašizma. Niko drugi u Evropi se nije ozbiljnije i organizovanije suprotstavio njemačkom fašizmu.

Još malo da pohvalimo jugoslovenske komuniste u ratu. Zašto ne. Itekako su to zaslužili, čak i od onog koji nikada nije bio član SKJ i koji se higijenski distancirao od njih.

Prisjetimo se da su jugoslovenski komunisti krenuli u oružanu pobunu protiv Hitlera kada je on bio najmoćniji, kada je fizički, moralno pa čak i psihički ponizio i pobijedio cijelu Evropu. Svi oni su drhtali pred Hitlerom i klanjali mu se.

U Crnoj Gori narod se masovno pobunio i 13. jula 1941. godine opštenarodnim ustankom od 32.000 ljudi suprotstavio fašističkom okupatoru. Sama ta činjenica jasno govori da je crnogorski narod - u odbrambeni svog identiteta - veliki narod. Jer je 13. jula 1941. stao rame uz rame sa slavom svoje istorije. (Ta istorija je trajala do početka XX vijeka. Tačnije do 1916. godine.)

Takođe istaknimo i ulogu Jugoslovenske vojske u otadžbini (JVO) koja je zakratko - u početku rata - sarađivala sa komunistima u borbi protiv fašističkog okupatora. Kasnije ne. Borbu protiv fašizma JVO je već krajem 1941. godine zamijenila borbom protiv komunista i ideologije komunizma.

Dakle, naši komunisti su iznijeli glavni teret pobjede nad fašizmom u nas. (Sovjetska vojna pomoć krajem 1944/5.g. je samo ubrzala poraz fašista u državi. Na primjer, probojem na Sremskom frontu ili oslobađanjem Beograda.)

Zaključimo.

Prva “tačka” (13.jul 1941.g.) je preko 40 godina određivala - a i dan danas - određuje sudbinu Crne Gore i njenih građana s visokog mjesta u svjetskoj istoriji antifašizma.

Iz te “tačke” je 2006. godine proizašla nezavisna i međunarodno priznata država Crna Gora.

Danas je Crna Gora pred vratima članstva u EU.

Druga crnogorska “tačka”

Poslije fizičkog sloma fašizma u Evropi i njenog ekonomskog razaranja, Sjedinjene Američke Države pokreću 1947. godine poznati Maršalov plan ekonomskog oporavka Evrope. U široj literaturi ovaj plan se kolokvijalno naziva najčešće Plan obnove Evrope.

Oporavak Evrope je bio urgentan za zapadne zemlje, jer je sa istočno-evropske strane postojao (vojni) džin u zaletu. Zvao se SSSR. On je sa malim vojnim naporom mogao umarširati i izbiti na Lamanš, približiti se granici SAD-a i ugoziti njenu bezbijednost.

Stoga, potrebno je bilo stvoriti tampon zonu (Zapadna Evropa) između vojno-političkog istoka i vojno-političkog zapada kako bi se potencijalna ambicija SSSR-a suzila pa i eliminisala. Nastaje period Hladnog rata.

O promišljanjima i konkretnim stavovima američke administracije u vezi Hladnog rata, postoji veoma obimna literatura (John Lewis Gaddisa i Vladislav Zuboka, te nazaobilazna trotomna Istorija o Hladnom ratu Melvina Leflera i Arnea Vestada, H. Kisindžer, Z. Bžežinski... na primjer.)

Sve to govori sa kakvom vrhunskom pažnjom velika sila - svaka velika sila - razmišlja o svojim interesima kad su njene granice moći tj. granice vlasti (vladanja) dovedene u pitanje ili u opasnost.

Vratimo se Maršalovom planu iz koga je, koju deceniju kasnije nastala EU.

U diskrecionoj (stručnoj) literaturi je poznato da je Maršalov plan imao većim dijelom deficitaran karakter. “Štampanje novca” je iznosilo oko 1,3 hiljade milijardi dolara. U to vrijeme to je bila fantastična suma. Uvećanje novčane mase u Evropi je za kratko vrijeme znatno doprinijelo oporavku evropske industrije, poljoprivrede, infrastrukture, trgovine...

Maršalov pan je dijelom imao i kreditni karakter (tzv. industrijski krediti) sa obavezom kupovine američke robe. Posebno u oblasti industrije. (Velika Britanija je posljednju ratu tih kredita otplatila tek 2006./7.)

Sredinom 50-tih godina francuski ministar spoljnih poslova predlaže francusko-njemačku proizvodnju uglja i čelika što je imalo za cilj pacifikaciju i suživot naroda ovih država uz međusobnu ekonomsku zavisnost i povezanost.

(Ovo je tzv. Američki koncept razvoja društva koji podrazumijeva rad tj. novac (dolar) kao zajednički i osnovni imenitelj u povezivanju različitih naroda i pacifikaciju duhova njihovih - često - ratobornih kultura. Normalno, koncept ima za cilj stvaranje dolara kao svjetske valute sa imperijalnom i globalnom finansijskom ambicijom.)

Na ideju ekonomskog suživota i povezanosti Njemačke i Francuske (Robert Šuman) kasnije nastaju Evropska zajednica (1952.) koja je Rimskim ugovorom iz 1957. godine proširena na još nekoliko zemalja, da bi Mastrihskim ugovorom iz 1992/3. godine bila stvorena Evropska unija.

Vojnu snagu Evropske unije pokrivale su Sjedinjene Američke Države. Taj “pokrivač” se zvao NATO i bio je “štit” od suprotstavljene strane koja se zvala SSSR.

I SSSR je imao svoj “štit” koji se zvao Varšavski pakt. Ovaj vojni savez različitih zemalja istočne Evrope je ukinut sredinom 1991. godine.

Dakle, ravnoteža snaga je bila uspostavljena. Ona je trajala sve do sloma SSSR-a i stvaranja više manjih država.

Država-velesila koja je “iznikla” iz SSSR-a je Rusija.

Ovim, neophodno dužim uvodom željelo se istaći - na primjeru SAD-a, kako svaka velika sila ima prirodnu imperijalnu ambiciju širenja svoje moći i svoje dominacije. (Karl Marks pa dijelom i V. I. Lenjin su napisali gotovo perfektne naučne analize tadašnjeg imperijalizma.)

Granice širenja te imperijalne moći (vlasti) najčešće nijesu samo geografske. Njihova moć je divergentna i uvijek je tamo gdje je njihov novac, vojska, mediji, finansije, NVO, naučna dostignuća itd.

Rusija kao i svaka velesila ima istu ili veoma sličnu politiku širenja i pozicioniranja svoje moći po svijetu.

Dakle, ono što je zajedničko svim velikim silama - i ne samo njima - jeste to da ne želi da vide suparničku velesilu blizu svoje granice. SAD je - s pravom - 1962. godine “za dlaku” započeo Treći svjetski rat kada je SSSR počeo da instalira rakete na Kubi, a na 800 km od Vašingtona.

Strah svake velesile za svoju vlast i svoju bezbijednost, nema nikakve veze sa širenjem slobode, ljudskim pravima i slično. Prosto, to je “instinkt” za samoodržanjem i globalnim vođstvom.

Kratko ovdje zaključimo.

Male države svijet gledaju odozdo, a velike sile ga gledaju i uređuju odozgo, po svom interesu. Pa čak i po ćefu kakvog prebogatog pojedinca.

Dakle, “psihologija” velike moći se mora razumjeti i znati joj se približiti i prilagoditi, kad su male države u pitanju. Ali i znati se zaustaviti kad treba i do koje granice joj prići.

Zapadne sile (SAD, EU, NATO) po inerciji širenja svoje vlasti, Rusiju percipira kao opasnog konkurenta. Politički i vojni zapad je Rusiju okružio raznim sredstvima, gotovo sa svih strana. Takva je priroda svakog imperijalizma. Nezaustavljiva u širenju, jer moć zasniva na kapitalu kako to objašnjava K. Marks.

Rat u Ukraini je dio “velike igre” - prvenstveno antievropske igre - kako je tu situaciju davno percipirao Zbignjev Bžežinski u svojoj kultnoj knjizi “Velika šahovska tabla” (The Grand Chessboard: American Primacy and Its Geostrategic Imperatives). Važno je istaći da je knjiga objavljena 1997. godine tj. prije širenja NATO-a na više zemalja istočne Evrope i prije ekonomskog uspona Kine.

Knjiga je bila udžbeničkog karaktera za brojne američke spoljno-političke administracije i prakse na terenu. Posebno sa aspekta “geopolitičkog čvorišta” (Z.B.), kao država koja ima važnu geostratešku poziciju i prozapadnu političku ambiciju percipirana je Ukrajina. Ona se u knjizi Z. Bžežinskog gleda kao važan strateški partner koji je pozicioniran na “brisanom prostoru” između političkog istoka i političkog zapada.

Dakle, Zbignjev Bžežinski Evropu i Aziju gleda kao jedinstvenu “šahovsku tablu” gdje se odmjerava sukob političkog i vojnog istoka (Kina, Rusija) i zapada (SAD, EU, NATO). Jedno od polja te šahovske table se zove Ukrajina. Tragično polje, dakako.

Ali ni Rusija ne miruje. Niti je ikad mirovala.

Stara je istina koju velike sile uvijek koriste metodologiju kako je napad najbolja odbrana. Tada velika sila (Rusija) traži istorijske prijatelje i saveznike kako bi se približio granici protivnika. U tom cilju, ruski spoljno-politički “periskop” je pao na tradicionalne prijatelje Crnu Goru i Srbiju.

Rusija je znala da širi svoju moć. Godinama pa i vjekovima je trenirala načine svog uticaja. Crna Gora je bila jedno od njenih “šahovskih polja” pojašnjava početkom 20. vijeka carski ruski konzul na Cetinju Nikolaj Mihailovič Potapov. I ne samo on.

Od njega, a i znatno ranije, vlasti u Crnoj Gori su imale servilan, uslužni karakter prema Rusiji. Ali imala je i koristi od nje. Prosto, kulturne i ekonomske veze Crne Gore i Rusije su išle i razvijale se susretno. Jer ruski izlazak na Jadransko more je bio imperativ ruske carske politike, a time i njeno bolje pozicioniranje prema političkom i vojnom zapadu kao velikom suparniku i potencijanom neprijatelju.

I ne samo što je carska Rusija imala ambiciju izlazak na Jadransko more, već je i tokom XX vijeka geo-strateška politika SSSR-a ostala ista. Ovoj carskoj ambiciji je dodata, nakalemljena komunistička ideološka komponenta “proleteri svih zemalja, ujedinite se”.

Za vrijeme Titovog komunizma i ideološke bliskosti sa SSSR-om, geo-strateške sovjetske ambicije su dakle, porasle i više su se ubrzale. Iz više izvora je naglašeno da je SSSR - a prije svih Nikita Hruščov - tražio (čitaj zahtijevao) od Tita 5 (pet) vojnih baza na jugoslovenskoj jadranskoj obali. Jedan slovenački istoričar iznosi da su te vojne baze trebale biti: Pula, Zadar, hrvatsko ostrvo (Vis), Split (Lora) i uvala Valdanos između Ulcinja i Bara.

Tito je s pravom ostao otporan i odbojan na sve te zahtjeve. Ovo je njegova velika državnička odluka. Suverenost svoje Jugoslavije, suverenost svoje vlasti pa i svoje ličnosti Tito nije želio podrediti bilo kome i bilo za koji “internacionalni” (bratski) interes.

Dakle, strateške ideje velike sile se teško a možda i nikako ne mijenjaju. Kako carske Rusije, tako i današnje Rusije.

Ruski izlazak na Jadransko more preko Srbije i Crne Gore je jasan, očit i činjeničan. Novac se ne štedi. Finansijski bum Rusije 2008/9. godine i nešto kasnije se može povezati sa time da je njena stara geo-strateška ideja živa i važna. Naročito sa aktuelnim ratom u Ukrajini.

SAD i Evropska Unija je aktivnosti Rusije na Balkanu razumjela kao svoj odbramneni prioritet. Hitan, dakako.

Pored Bžežinskog, možda su se vratili proučavanju prvog toma pomenute Kembridžke istorije M. Leflera i O. A. Vestada.

Možda su se sjetili (pozvali) i dogovora na Jalti iz 1945. godine kada su se Staljin i zapad (Čerčil/Ruzvelt) dogovorili o podjeli interesnih zona na Balkanu po sistemu fifti-fifti.

Ipak danas više vjerujemo u zapadni pragmatizam iza kojeg stoji vojska i pritisak njene moći na Crnu Goru.

Stoga, EU je širom i urgentno otvorio vrata Crnoj Gori.

Ulazak u NATO je nešto ranije riješen.

Člansvo u Evropskoj Uniji je aktuelni operativni korak. Kažu za 2028. godinu.

U evro-atlantskim procesima nije riječ o crnogorskom uspjehu i zasluženom kucanju na vrata EU. Naprotiv. Vrata su otvorena iz geo-strateških razloga velike sile (SAD). A Crna Gora gotovo nikada u XX vijeku nije bila u goroj, težoj, neodgovornijoj i amaterskijoj situaciji nego nekoliko posljednjih godina. Pa i decenija.

Prosto, sunovrat Crne Gore je davno započeo, a sada se naglo ubrzava. A izazovi moderne geo-politike su sudbinski za CG.

Propagandne naracije vlasti i njenih uslužnih servisa o brzini i kvalitetu ispunjavanja brojnih EU poglavlja, standarda, zakona itd. upućeni su unutrašnjem političkom izbornom momentu i tržištu, polit-marketinga u “treniranju” višepartizma na domaćem tlu.

Evropsku Uniju politička unutrašnjost Crne Gore ne interesuje ili je veoma malo interesuje. O politici SAD-a prema Crnoj Gori i da ne pričamo.

Normalno, važno je da Crne Gora implementira evropske moderne, uspješne, korisne standarde u ekonomiji, pravu, ekologiji koji su se pokazali kao uspješni širom svijeta. To nije sporno, jer i toga srećom ima u nas.

Zaključimo.

Crna Gora tj. njena državna politika ne bi nikako smjela da se nađe na nišanu i brisanom prostoru sukobljenih velikih sila i sukoba njihovih interesa. Ako je to ikako moguće i izvodljivo.

( Veselin Mitko Pavlićević )