Stisak Beograda popušta, ali razdori ostaju: Kako će poraz Vučića uticati na crkvene prilike u Crnoj Gori

Poraz Aleksandra Vučića na izborima u Srbiji neminovno će se odraziti i na stanje u Srpskoj pravoslavnoj crkvi (SPC) u Crnoj Gori, pa je potpuno legitimno očekivati reviziju tekovine koju je ostavio beogradski “savez trona i oltara”. Pritisak iz tamošnjih centara moći na Mitropoliju crnogorsko-primorsku neminovno će oslabiti, što je dobra stvar, ali ne i dovoljna da se situacija u pogledu crkvenih prilika u Crnoj Gori u potpunosti normalizuje.

Tim riječima sagovornici “Vijesti” govore o potencijalnim posljedicama prošlonedjeljnog Vučićevog poraza (od Studentske liste) na crkvenu klimu i mitropolitsko dvovlašće u Crnoj Gori.

Dva crkvena vladara, mitropolit crnogorsko-primorski Joanikije i mitropolit budimljansko-nikšićki Metodije, ljetos su ozvaničili ono što se dugo naslućivalo - da su na različitim stranama i da se zbog Vučića posvađala i crkva u Crnoj Gori. Tada su to pokazali reakcijama na izjavu doskorašnjeg predsjednika Srbije da su litije iz 2020. godine - koje su počele zbog izmjena Zakona o slobodi vjeroispovijesti i koje su rezultirale smjenom vlasti koja ih je izglasala - zapravo krenule “kad su neki htjeli da prave pravoslavnu crkvu u Crnoj Gori, samo da izbrišu ono ‘srpska’”.

Cetinjska mitropolija odbrusila je tada Vučiću, rekavši da su mu izjave nejasne, kao i da nepozvano miješanje političara u crkvene stvari ne donosi dobro državi i crkvi. Ipak, u Vučićevu odbranu stali su iz Eparhije budimljansko-nikšićke, navodeći da “njegove poruke unose mir među svetosavski narod i čuvaju jedinstvo SPC”.

Nakon što je iz Cetinja poslata poruka Vučiću, krenula je organizovana kampanja beogradskih tabloida, bliskih tamošnjoj bivšoj vlasti, koji su pleli narativ da Mitropolija ima namjere da kreira crnogorsku crkvu, dok je Metodije, naširoko hvaljen.

Na kraju, Vučićev “proteže” završio je na poraženoj strani, a Joanikije na onoj kojoj je davao podršku i koja je “počistila” vođu na izborima.

Šaranović: Pala vlast, može li paradigma

Udari na cetinjsku stolicu počeli su mnogo prije avgusta ove godine. Joanikije je izabran za mitropolita crnogorsko-primorskog na Saboru SPC-a krajem maja 2021, na istom na kom je ukinuta odluka iz 2006. kojom je bila definisana Pravoslavna crkva u Crnoj Gori.

Tada je (u maju 2021), pod vođstvom u tom trenutku novoizabranog patrijarha srpskog Porfirija, donijeta odluka kojom su ukinuti i episkopski savjeti kao privremena savjetodavna crkvena tijela, među kojima je bio i Episkopski savjet Pravoslavne crkve u Crnoj Gori. Joanikiju je tada oduzeta titula arhiepiskopa cetinjskog, dok je Metodije prošle godine “napredovao” u čin mitropolita.

Cetinjski mitropolit je krajem februara prošle godine potpisao pismo kojim se osuđuju navodi iz SPC da su studenti koji protestuju u Srbiji - “srpske ustaše”, a takav potez nije naišao na odobrenje (poraženog) režima u Beogradu.

Nikola Šaranović, dopisnik projekta Sociološki i pravni podaci o religiji u Evropi (EUREL) iz Crne Gore i član Međunarodnog konzorcijuma za studije prava i religije (ICLARS), rekao je “Vijestima” da će se promjena vlasti u Srbiji neminovno odraziti na stanje u SPC. Naveo je da je mnogo kontroverzi pratilo “savez trona i oltara” u Beogradu, koji je ostavio tekovine svoje vladavine i u Crnoj Gori, dodajući da je reviziju tih tekovina legitimno očekivati.

“Međutim, osnovano se može postaviti pitanje da li je tu reviziju moguće sprovesti bez promjene ne samo vlasti, nego i političke paradigme u Srbiji, kad je riječ o Crnoj Gori kao subjektu. Ne samo međunarodnog, nego i kanonskog prava. A upravo je kanonskopravna desubjektivizacija Crne Gore najveća tekovina simfonije u Srbiji”, kazao je on.

Šaranović je ocijenio da je put od sekularne Podgorice do duhovnog Cetinja vodio preko političkog Beograda i doveo najprije do stavljanja van snage odluke Svetog arhijerejskog sabora od 26. maja 2006. o Pravoslavnoj crkvi u Crnoj Gori i svim njenim atributima, zatim do verifikacije takvog stanja Temeljnim ugovorom i, na kraju, do mitropolitskog dvovlašća u Crnoj Gori, presedanskog karaktera.

Prema njegovim riječima, od personalnih pitanja, u tom smislu, važnije je pitanje institucionalne organizacije.

“Povratak crnogorske organizacione posebnosti u organskom jedinstvu sa SPC trebalo bi da bude minimum revizije navedenih tekovina. A Crna Gora ima pravo i na više. Njena vjekovna duhovna institucija, Cetinjska mitropolija, ima pravo da na njenoj stolici sjedi arhiepiskop, ne samo po časti, nego i po vlasti na cijeloj teritoriji Crne Gore. I to nezavisno od obnove državne nezavisnosti”, ukazao je Šaranović.

Sagovornik je istakao da nije izvjesno ni kad će ta pitanja doći na dnevni red, navodeći da je pred novom vlašću u Srbiji mnogo više unutrašnjih prioriteta, dok je pred Crnom Gorom nikad izvjesnije ostvarenje završnog spoljnopolitičkog cilja - učlanjenje u Evropsku uniju.

“A kad ova pitanja dođu na dnevni red, održiv i dugoročan odgovor moraju dati zajedno sekularna Podgorica i sekularni Beograd, i duhovno Cetinje i duhovna Peć”, podvukao je Šaranović.

Milićević: Ne biti naivan s Metodijem

Teolog iz Beograda Vukašin Milićević rekao je “Vijestima” da mu ne pada na pamet apsolutno nijedna sfera života u regionu u kojoj bi poraz Vučićevog režima mogao da ima negativne posljedice. Kad je riječ o crkvenim prilikama u Crnoj Gori, Milićević je kazao da nema nikakve sumnje u vezi s tim da će pritisak iz beogradskih centara moći na Mitropoliju crnogorsko-primorsku oslabiti.

“To je, naravno, stvar po sebi dobra, ali ne i dovoljna da se situacija u potpunosti normalizuje. Zbog toga je važno da svi involvirani shvate da se priča s Vučićevim režimom ne završava izbornim porazom, već tek potpunim dekonstruisanjem političko-kriminalno-propagandnih struktura na kojima je režim počivao i koje su razorile Srbiju kao državu”, kazao je on.

Milićević je ustvrdio da očekuje da najodgovorniji ljudi u Mitropoliji crnogorsko-primorskoj ne budu naivni i da ne dopuste da njihova lična čestitost, ugled i dobra namjera budu prilika za pranje zasluženo ukaljanih biografija onih koji su im, gotovo bukvalno, radili o glavi.

Upitan da li će pad Vučića značiti i da će Metodije izgubiti uticaj ili će se ideološke kampanje mitropolita budimljansko-nikšićkog i dalje nastaviti, Milićević je odgovorio da to direktno zavisi od brzine već pomenute dekonstrukcije režimskih struktura.

“Suočen s veličinom izbornog poraza, Vučić se opredijelio za najracionalniji scenario - da ga prizna. Međutim, u danima koji su odmah zatim uslijedili, on je pokazao da nije u stanju da po tom scenariju igra - i to kako on lično, tako i Srpska napredna stranka kao politička platforma”, ocijenio je Milićević.

On je kazao da ljudi okupljeni oko Vučića i dalje pokušavaju da nametnu pravila igre, te da Vučić sad, u situaciji kad je sva odgovornost za funkcionisanje izvršne vlasti i dalje u rukama pripadnika njegove “interesne grupe”, nastoji da se prikaže kao lider opozicije.

Međutim, Milićević kaže da je ta vrsta osionosti upravo ono što ih je odvelo u potpuni politički poraz, kao i da nema sumnje da će se trendovi “raspadanja kartela” sad samo ubrzati.

“U tom smislu, kad je riječ o mitropolitu Metodiju, očekujem da će on nastaviti da igra po diktatu struktura koje stoje iza njega dok se one sasvim ne uruše. Pored toga, Metodije je sasvim izgubio svaki kapacitet za političku transformaciju i očekujem da do tako nečega ipak neće dolaziti. No, kako god da bude, i u vezi s njim mogu samo da ponovim: ne treba biti naivan. Jer na nivou na kom funkcionišu institucije, nema razlike između naivnosti i gluposti”, poručio je sagovornik.

Joanikije: Boku odvajali zbog Vučića

Da Vučićev režim ne toleriše Joanikijevu nepolušnost, bilo je jasno ne samo na primjerima medijskih hajki zbog pisma podrške studentima i kritike Vučićevih izjava, već i kad su se pojavile najave da bi Boka kotorska mogla da bude izdvojena iz sastava Mitropolije crnogorsko-primorske i da bi Joanikije mogao da se nađe pod “istragom” komisije SPC.

Početkom februara beogradski list “Danas” objavio je da je na majskom zasjedanju Svetog arhijerejskog sabora SPC planirano da se iz jurisdikcije Mitropolije izdvoji Boka. Redakciji je tada iz više izvora upućenih u dešavanja u Patrijaršiji i Mitropoliji rečeno da u SPC-u postoje priče o izdvajanju Boke, dok je dio sagovornika tvrdio da je posrijedi navodni napad Porfirija na Joanikija. Iz Mitropolije su tom prilikom rekli da nema crkvenih razloga da im se iz jurisdikcije izuzme dio primorja i da su posrijedi glasine koje imaju, prije svega, političke motive. Od te ideje, na kraju, nije bilo ništa.

Joanikije je preksinoć, gostujući na RTV Podgorica, kazao da su priče o izdvajanju Boke došle iz političkih krugova.

“Vjerovatno je to zbog animoziteta ljudi koji nisu mogli da sakriju, jer se ne divim liku i djelu Vučića, pa prosto to nisu mogli da podnesu. Nepristojno je bilo podmetanje da ako ne podržavaš taj režim, da nisi ni Srbin. To su podmetali meni i mom sveštenstvu. Nečasna je to radnja bila i nadam se da će to u budućnosti oslabiti”, poručio je Joanikije.

Kad je riječ o “istrazi” Joanikija, portal Nova.rs objavio je početkom septembra da bi to moglo da se desi, odnosno da bi taj proces sprovela komisija SPC, koja bi, prema zvaničnom obrazloženju, trebalo da analizira način funkcionisanja Mitropolije i utvrdi da li postoje administrativno-finansijski propusti. Ipak, taj medij tvrdio je da je stvarni razlog zbog kog se Joanikije nalazi “pod lupom” njegovo javno neslaganje s Vučićevom politikom, ali i odbijanje da povuče potpis s pisma podrške studentima.

Izvor “Vijesti” blizak Mitropoliji kazao je tada da ne postoji nikakva zvanična najava dolaska bilo kakve kontrole, te da misli da za tako nešto uopšte i ne postoje razlozi, pa to i ne očekuju. Nije poznato da li je bilo kontrole.

Komisija je, navodno, trebalo da bude sastavljena po gotovo identičnom modelu kao ona koja je poslata u Žičku eparhiju. Nakon te kontrole, mitropolit Justin je (u maju) suspendovan zbog, kako je zvanično navedeno, spornog materijalno-finansijskog poslovanja.

Izvori Nova.rs tvrdili su da je pravi razlog za obračun s Justinom bio to što je bio jedini episkop sa sjedištem u Srbiji koji je otvoreno podržao studente. Šest arhijereja bilo na Saboru SPC protiv smjene Justina, a među njima i Joanikije.

Govoreći o rezultatima izbora u Srbiji, Joanikije je RTV Podgorica kazao da je, prije svega, srećan što se sve završilo mirno.

Tri dana prije nego što su 25. oktobra održani izbori, episkop SPC u Njemačkoj Grigorije, koji se takođe protivio Vučićevoj politici, objavio je fotografiju na kojoj je u društvu Joanikija i proslavljenog srpskog košarkaša Dejana Bodiroge, koji je i kandidat za poslanika na Studentskoj listi. Na stolu za kojim su sjedjeli bio je postavljen broj tri - koji je bio i redni broj pod kojim je Studentska lista trijumfovala na izborima.

“Čovjek ne može da se ne obraduje toj novoj energiji, koja donosi nešto potpuno novo. Mnogi se boje šta će to biti, nije baš još sve jasno šta će biti, ali da je ta energija svježa i da su ta djeca i taj narod koji ih je podržavao pokazali jednu veliku snagu i veliki patriotizam, mora se to reći. To je više nego jasno”, poručio je Joanikije.

Joanikije: Optužbe za separatizam, a mi odbili da se odvojimo

Joanikije je izjavio preksinoć da je nekadašnji šef države, Vlade i Demokratske partije socijalista Milo Đukanović nudio sveštenstvu Mitropolije crnogorsko-primorske da se “odvoje od Beograda i kažu šta im treba”.

Kazao je da je zbog toga još više nerazumno optuživati njega i pokojnog mitropolita Amfilohija da su “separatisti” i da odvajaju Crnu Goru od SPC-a, te rekao da su odnosi sa Beogradom čvrsti.

“Nama podmetati, imputirati separatizam, kad smo ovdje bili u najtežoj mogućoj situaciji, kad je donesen Zakon o slobodi vjeroispovijesti, a nama je direktno predloženo: ‘Odvojte se od Beograda i recite šta vam treba’. Ja sam svjedok toga. Nudio nam je to Đukanović. Apsolutno to nije moglo da dođe u obzir”, kazao je Joanikije.

On je rekao da su pojedini mediji u Srbiji i ranije širili laži i dezinformacije da je Amfilohije “separatista” i da on “odvaja Crnu Goru”, dodajući da na takva podmetanja ne može da bude ravnodušan.

Iz Đukanovićeve kancelarije i Mitropolije crnogorsko-primorske nisu odgovorili na pitanja “Vijesti” kad i gdje su održani sastanci na kojima je Mitropoliji navodno nuđeno da se “odvoje od Beograda i kažu šta im treba”, te ko im je prisustvovao.

( Balša Rudović )