Odseljavanje i doseljavanje

"Crna Gora je država koja nije znala za državne granice, kao što nije znala za granice između života i smrti. Ona je trpeza siromaštva, tuga napuštenog ognjišta, nemirna vječnost, majka koja je djecu tjerala ispod svojih skuta i zbog toga čupala raspuštene kose. Njene su planine ljute i vesele, tužne i raspjevane. Ona je vječno otvoreni prozor slobode, koja neprekidno nosi raskinute lance ropstva, stalno u ranama koje ispira kapljicama rose.”

Autor uvodnog teksta je crnogorski i jugoslovenski besmrtnik, borac Španskog građanskog rata i narodni heroj Jugoslavije, Veljko Vlahović, čije ime je, po odluci crnogorskih studenata, nosio sadašnji Univerzitet Crne Gore. Nekim novim “revolucionarima” iz ‘90-ih godina prošlog vijeka smetali su heroji i besmrtnici, pa su, 1992. godine, sa Univerziteta prognali ime Veljka Vlahovića.

O besmrtnicima piše istorija, a ja bih se osvrnula na raseljavanje i iseljavanje ljudi iz Crne Gore. Siromašna i krševita, u kojoj se nekada živjelo od zemljoradnje i stočarstva, Crna Gora je, odvajkada, “tjerala djecu ispod svojih skuta”. Krajem XIX i početkom XX vijeka došlo je do masovnog iseljavanja Crnogoraca u Ameriku, pojedinačno ili organizovano. Prvo su odlazili iz primorskog dijela, a onda se odlazak proširio na nikšićki kraj, Bjelopavliće, Moraču i čitav sjeverni region. Iseljavanje se obavljalo u tri talasa: krajem XIX i početkom XX vijeka, do I svjetskog rata, zatim između dva svjetska rata i poslije II svjetskog rata. Iseljavanje i danas traje i crnogorskih građana ima širom svijeta.

Ljudi su odlazili da u “obećanoj zemlji” zarade koru hljeba za svoje porodice. Brojni su stradali u rudnicima i drugim katastrofama, dok su se neki, iznemogli i nesrećni, vratili u zavičaj, bez sanjanog bogatstva. Preko okeana sada živi peta generacija crnogorske ekonomske emigracije, koja broji oko 200.000 ljudi, koji se osjećaju kao Amerikanci crnogorskog porijekla (Vlado Gojnić, Istorija crnogorskog iseljeništva).

Nakon II svjetskog rata, industrijalizacija Crne Gore je podstakla migracije radno sposobnog stanovništva iz ruralnih područja u industrijske centre. Sela su se praznila, a oni što su željeli da održe svoja vjekovna ognjišta zaboravljeni su od države. Živjeli su i radili u teškim uslovima, da bi svojoj djeci omogućili školovanje i bolju budućnost. (Primjera radi, moja rodna kuća je elektrificirana 1983. godine, kada je već bila napuštena.)

Mladi su se zapošljavali širom Jugoslavije, a rijetki u inostranstvu. Kada je, 1968. godine, na osnovu Sporazuma između Savezne Republike Njemačke i SFRJ, veliki broj crnogorskih građana, uglavnom iz ruralnih područja, pošao da radi u SR Njemačku, tamo je već živjelo i radilo oko 300.000 ljudi iz Jugoslavije. Većina se odlučila da u tuđini nastavi život. To je dio naše brojne dijaspore, za čijim povratkom deklarativno žude današnje crnogorske vlasti.

Ogroman broj, uglavnom obrazovanih ljudi, koji su se, nakon rastakanja SFRJ, zatekli u BiH ili Republici Hrvatskoj, postali su crnogorska dijaspora i vratili se u Crnu Goru kao izbjeglice. U strahu od ugroženosti izgrađenog komfora, kojem je najviše doprinio odlazak najboljih đaka i studenata, “domicilno” stanovništvo se nije radovalo njihovom povratku. Vladajuće strukture još manje, pa su zbrinjavali samo “odabrane”, dok se veliki broj njih zagubio u lavirintima sistema.

Razaranje crnogorske industrije u periodu tranzicije, pospješilo je migracije i emigracije građana, posebno sa sjevera Crne Gore, koje traju u kontinuitetu. Naše institucije nemaju evidenciju ljudi koji su napustili Crnu Goru, osim statistike da se sjever prazni, a Podgorica i primorske opštine ubrzano uvećavaju broj stanovnika. U većini opština sjevera posljednjih godina vlada bijela kuga, zatvaraju se škole, mnogo građana živi ispod granice siromaštva a broj starih ljudi se povećava. Potpuno pusta sela, poput bezvodnih kamenjara na periferiji nikšićke opštine (dio Banjana i Golije), te ona između Nikšića i Cetinja, posjećuju samo vatrogasci, u vrijeme ljetnjih požara, kada gore “zgarišta” davno “izgorjelih” sela. Sjever se i danas ubrzano prazni, a jedino NVO “Euromost” Bijelo Polje povremeno objavljuje približno tačan broj iseljenika.

Prema podacima Društva statističara i demografa, između dva popisa 2011. i 2023. godine, Crnu Goru je napustilo 94.000 ljudi. “Odliv stanovništva se odvijao uz doseljavanje stranaca, zbog čega relativni rast ukupne populacije prikriva stvarne razmjere odlazaka”, kazala je direktorica tog Društva, dr Gordana Radojević, za Portal Analitika, 5. oktobra 2026. “Između dva popisa stanovništvo se povećalo za svega 3.604 osobe (0,6 odsto). Prema podacima popisa iz 2023. godine, od 2015. do 2019. emigriralo je 8.499 osoba, a od 2020. do 2023. njih 15.506”, navodi Radojević.

Iz Eurostata smatraju da odlazak stanovništva u zemlje EU nije nova pojava, dok njihove projekcije iz 2025. kažu da bi broj stanovnika radnog uzrasta, do 2050. godine, mogao biti smanjen u 22 od 27 članica EU, dok bi se broj stanovnika starih 85 i više godina udvostručio. Već je u 21 članici EU negativan prirodni priraštaj, pa Crna Gora ulazi u zajednicu u kojoj ljudi postaju sve oskudniji razvojni resurs, a tražnja za mladim i stručnim kadrom sve je izraženija. Buduće članstvo Crne Gore u EU treba posmatrati kao promjenu uslova, u kojima se već postojeći proces odvija, otvarajući mogućnost za doseljavanje građana EU u Crnu Goru.

U Crnoj Gori odavno boravi veliki broj stranaca. Popisom iz 2023. godine obuhvaćeno je 46.878 stranih državljana, što čini 7,5 odsto ukupnog stanovništva (Monstat). Prema zvaničnim podacima Državne revizorske institucije, u Crnoj Gori je, tokom 2025. godine boravilo 107.506 stranih državljana, što čini 17,2 odsto ukupne populacije u državi. Broj stranaca sa privremenim boravkom porastao je sa 25.029, 2016. na 67.807, 2025. godine. U 2025. godini Crna Gora je imala 51.678 zaposlenih stranaca, dok je ukupan broj privrednih subjekata u vlastništvu stranih državljana dostigao 34.581. Vlasnici su uglavnom iz Turske, Rusije i Srbije (cdm.me).

Da li su nam dobre strategije, ima li država odgovarajuću politiku za upravljanje svim ovim procesima i njihovim ekonomskim i društvenim posljedicama?

( Milojka P. Perović )