Ne znaju gdje završava sav mulj: Traže rješenje za nusproizvod tokom prečišćavanja otpadnih voda, obaveze na čekanju

Crna Gora još nema zaokružen sistem za upravljanje kanalizacionim muljem, niti objedinjene podatke o tome gdje taj otpad završava, iako je unapređenje prečišćavanja otpadnih voda i upravljanja otpadom jedna od obaveza države u procesu pristupanja Evropskoj uniji i zatvaranja Poglavlja 27.

Od 16 evidentiranih postrojenja za prečišćavanje komunalnih otpadnih voda, četiri nijesu u funkciji, pojedina rade sa znatno manjim kapacitetom od projektovanog, a država još razmatra kako da dugoročno riješi tretman mulja koji nastaje njihovim radom.

To proizlazi iz odgovora Ministarstva ekologije, održivog razvoja i razvoja sjevera dostavljenih “Vijestima”, dok podaci podgoričke Deponije pokazuju da je na toj lokaciji od 2024. godine završilo gotovo 6.000 tona mulja iz primorskih postrojenja.

Iz Ministarstva, međutim, nijesu dostavili podatke o ukupnim količinama proizvedenog mulja u državi, niti precizirali gdje se on konačno zbrinjava u svakoj od opština.

Kanalizacioni mulj je ostatak koji nastaje tokom prečišćavanja komunalnih otpadnih voda, a može sadržati organske materije, mikroorganizme, teške metale i druge zagađujuće supstance. Zbog toga se prije korišćenja ili konačnog zbrinjavanja mora odgovarajuće obraditi i ispitati, kako ne bi predstavljao opasnost po zdravlje ljudi i životnu sredinu.

Crna Gora još nema trajno i jedinstveno rješenje za njegovo zbrinjavanje, dok se postojeća postrojenja suočavaju s različitim tehničkim i infrastrukturnim nedostacima.

Prema podacima Ministarstva koje vodi Damjan Ćulafić, 16 postrojenja za prečišćavanje komunalnih otpadnih voda ima ukupni projektovani kapacitet od 456.950 ekvivalent stanovnika. Taj izraz predstavlja obračunsku jedinicu kojom se iskazuje količina zagađenja koju postrojenje može da obradi, a ne nužno broj ljudi koji su priključeni na kanalizacionu mrežu.

Postrojenja se nalaze u Andrijevici, Beranama, Mojkovcu, Petnjici, Pljevljima, Šavniku, Žabljaku, Rijeci Crnojevića, Nikšiću, Podgorici, Vranjini, Virpazaru, Budvi, Jazu, Herceg Novom i zajedničkom sistemu Kotor-Tivat.

Ipak, postrojenja na Žabljaku, u Rijeci Crnojevića, Jazu i Virpazaru nijesu u funkciji, kazali su redakciji iz tog resora Vlade, dok je postojeće u Podgorici tehnološki zastarjelo, preopterećeno i nedovoljnog kapaciteta za prihvat svih prikupljenih otpadnih voda.

Postrojenja u Nikšiću i Mojkovcu rade sa znatno manjim opterećenjem od projektovanog, prvenstveno zbog nedovoljno razvijene kanalizacione mreže i malog broja priključenih korisnika, dok je postrojenja u Andrijevici, Vranjini i Petnjici tek potrebno povezati na kanalizacioni sistem.

Iz Ministarstva ekologije navode i da je prikupljanjem i efektivnim sekundarnim prečišćavanjem obuhvaćeno 225.633 ekvivalent stanovnika, dok je tercijarnim prečišćavanjem obuhvaćeno njih 188.164.

Sekundarno prečišćavanje podrazumijeva uglavnom biološko uklanjanje organskih zagađujućih materija, dok tercijarno uključuje dodatne, naprednije postupke kojima se, između ostalog, uklanjaju azot i fosfor, čije prekomjerno prisustvo može ugroziti kvalitet rijeka, jezera i mora.

“U narednom periodu prioriteti ostaju izgradnja i rekonstrukcija kanalizacione mreže, povećanje priključenosti stanovništva, modernizacija postojećih i izgradnja novih postrojenja, unapređenje tretmana kanalizacionog mulja, jačanje stručnih i operativnih kapaciteta komunalnih preduzeća i obezbjeđivanje dugoročno održivog upravljanja komunalnim otpadnim vodama”, naveli su iz Ministarstva.

U različitim fazama realizacije su i projekti novih postrojenja u Podgorici, Kolašinu, Bijelom Polju i Ulcinju, kao i unapređenje postojećih u Mojkovcu i Herceg Novom.

Ministarstvo bez podataka

Iako su “Vijesti” tražile podatke o količinama proizvedenog mulja za svako postrojenje pojedinačno, od 2021. do 2025. godine, Ministarstvo ih nije dostavilo, kao ni podatke o tome koja preduzeća preuzimaju mulj iz svakog postrojenja, gdje se on odvozi, da li se obrađuje ili odlaže i imaju li svi operateri ugovore sa ovlašćenim preduzećima.

Umjesto toga, iz Ministarstva su ukazali na obavezu proizvođača mulja da vode evidenciju o količinama, karakteristikama, predaji i konačnom postupanju s tim otpadom.

“U skladu sa Zakonom o upravljanju otpadom, proizvođači kanalizacionog mulja dužni su da vode propisanu evidenciju o količinama i karakteristikama proizvedenog i predatog mulja, kao i o subjektima kojima se mulj predaje i mjestu njegove dalje upotrebe ili obrade”, odgovorili su i naglasili da nije dovoljno da se mulj samo preda prevozniku, već mora postojati i dokumentacija o tome šta se s njim dalje dešava.

“Pri tome je važno obezbijediti da se mulj ne predaje samo na transport, već i da postoji odgovarajuća dokumentacija o njegovom daljem tretmanu ili zbrinjavanju”, naveli su, pojasnivši da se podaci o ovlašćenim preduzećima, dozvolama za sakupljanje, transport i obradu otpada, kao i odgovarajuće evidencije, nalaze u nadležnosti Agencije za zaštitu životne sredine.

Ministarstvo je priznalo i da ne raspolaže objedinjenim podacima o lokacijama na kojima se obrađeni mulj koristi za rekultivaciju deponija ili druge namjene, niti o količinama koje se na tim lokacijama primjenjuju, pa iz odgovora državnog resora nije moguće dobiti potpun pregled puta kojim kanalizacioni mulj prolazi od postrojenja u kojem nastaje do mjesta na kojem se konačno koristi ili zbrinjava.

Ne izvoze, Budva ostala bez ugovora

Iz Ministarstva su potvrdili da se kanalizacioni mulj posljednje dvije godine ne izvozi iz Crne Gore, iako je ranijih godina dio iz primorskih postrojenja odvožen u Albaniju, što je obustavljeno tokom 2024. godine, nakon čega su operateri morali da pronađu druga rješenja.

Jedno od njih bila je podgorička Deponija “Livade”, koja je od 2024. godine preuzimala mulj iz Budve i zajedničkog postrojenja Kotor-Tivat.

Prema podacima koje je to preduzeće dostavilo “Vijestima”, tokom 2024. godine preuzelo je 1.769,36 tona mulja, godinu kasnije 3.134,38 tone, a tokom 2026. još 1.083,18 tona.

Ukupno je riječ o 5.986,92 tone otpadnog mulja, ali iz Deponije kažu da od februara ove godine ne preuzimaju mulj iz Budve, jer je istekao ugovor s tamošnjim preduzećem “Otpadne vode”.

Iz odgovora Ministarstva i Deponije nije moguće utvrditi gdje se od tada odvozi ili skladišti mulj iz budvanskog postrojenja, niti da li je pronađeno drugo trajno rješenje za njegovo zbrinjavanje.

Podgorička Deponija trenutno preuzima mulj iz postrojenja Kotor-Tivat. Cijena njegovog deponovanja iznosi 70 eura po toni, bez PDV-a, dok se prevoz naplaćuje posebno, po fiksnoj cijeni utvrđenoj ugovorom.

Po toj cijeni, samo preuzimanje gotovo 6.000 tona mulja evidentiranih od 2024. do 2026. predstavljalo bi trošak od približno 419 hiljada eura, bez PDV-a i prevoza, ukoliko je ista cijena važila za sve navedene količine. Deponija, međutim, nije dostavila podatke o ranijim ugovorenim cijenama, pa taj iznos nije moguće potvrditi kao stvarni ukupni trošak.

Bez inspekcijskih kontrola

Podgorička Deponija potvrdila je “Vijestima” da nije bila predmet inspekcijskog nadzora koji se odnosio na prijem, tretman ili odlaganje otpadnog mulja. Iz tog preduzeća Glavnog grada tvrde i da redovno kontrolišu kvalitet vazduha, podzemnih voda, zemljišta i nivo buke, ali nijesu dostavili rezultate monitoringa, niti odgovorili da li su ikada utvrđena prekoračenja dozvoljenih vrijednosti.

Istakli su da su sanitarne kade izgrađene prema standardima evropske Direktive o deponijama i domaćim propisima, kao i da je dno sanitarnih kada zaštićeno s više slojeva i specijalnim folijama koje treba da spriječe prodor zagađujućih materija u zemljište i podzemne vode.

Iako navode da raspolažu dovoljnim kapacitetima za prijem mulja i iz drugih postrojenja, upozorili su da će se prostor za njegovo korišćenje smanjivati jer je planirano tehnološko zatvaranje sanitarnih kada 1, 2 i 3, nakon čega će za korišćenje mulja kao prekrivnog sloja ostati samo kada 4.

“Vremenom će se nove površine dobiti nakon funkcionalnog zatvaranja sadašnje kade 5 i buduće sanitarne kade 6, mada je u ovom trenutku nezahvalno precizno procjenjivati tačne količine”, kazali su, ali nijesu precizirali koliko tona mulja godišnje mogu dugoročno da prihvataju.

Iz Deponije su ipak naglasili da za prihvatanje mulja zahtijevaju izvještaj o ispitivanju otpada i izjavu o usaglašenosti, koje izdaje ovlašćena laboratorija.

Spalionice samo mogućnost

Iako se izgradnja postrojenja za termičku obradu kanalizacionog mulja godinama pominje kao jedno od mogućih rješenja, država još nije odlučila koliko bi takvih postrojenja trebalo izgraditi, gdje bi se nalazila i koliko bi koštala.

Termička obrada, odnosno spaljivanje mulja u posebno projektovanim postrojenjima, omogućava značajno smanjenje njegove zapremine i, u određenim uslovima, iskorišćavanje energije. Takva postrojenja, međutim, zahtijevaju sisteme za kontrolu emisija i odgovarajuće postupanje s pepelom i drugim ostacima.

“Vijesti” su Ministarstvo pitale u kojoj je fazi realizacija tri postrojenja za termičku obradu mulja, čija je izgradnja pominjana u planskoj dokumentaciji za period od 2020. do 2024. godine, a iz tog resora nijesu naveli da je izgradnja bilo kojeg od tih postrojenja počela, već su ukazali da Državni plan upravljanja otpadom za period 2025-2029. predviđa izradu studije izvodljivosti.

“Plan predviđa izradu studije izvodljivosti kojom bi se razmotrilo da li je tehnički, ekološki i ekonomski opravdano izgraditi jedno centralno postrojenje za termičku obradu u Podgorici ili više regionalnih postrojenja”, naveli su i pojasnili da se, osim termičke obrade, razmatraju i kompostiranje, anaerobna digestija i energetsko iskorišćavanje mulja.

Planiranje i izgradnja postrojenja za termičku obradu zahtijevaju prethodne tehničke i ekonomske analize, izbor lokacije, odgovarajuću projektnu dokumentaciju, procjenu uticaja na životnu sredinu i obezbjeđivanje finansijskih sredstava, kazali su i istakli da državni plan razmatra mogućnost jednog centralnog ili više regionalnih postrojenja, te sam po sebi ne potvrđuje da su tri postrojenja već u fazi realizacije.

Od EU tražili prelazne rokove

Pitanje prečišćavanja komunalnih otpadnih voda i zbrinjavanja kanalizacionog mulja dio je obaveza koje Crna Gora treba da ispuni u okviru pregovaračkog Poglavlja 27, koje se odnosi na životnu sredinu i klimatske promjene.

To poglavlje obuhvata usklađivanje domaćih propisa sa evropskim pravilima, ali i njihovu primjenu, što podrazumijeva izgradnju odgovarajuće infrastrukture, kontrolu zagađenja, upravljanje otpadom i zaštitu voda.

Zbog toga nije dovoljno da država samo izgradi postrojenja za prečišćavanje otpadnih voda, već bi ona trebalo da budu funkcionalna, povezana s kanalizacionom mrežom i sposobna da prečišćavaju otpadne vode u skladu s propisanim standardima, dok mulj koji nastaje njihovim radom mora biti pravilno obrađen i zbrinut.

Evropska komisija je u izvještaju za 2025. godinu ukazala da Crna Gora mora značajno ubrzati ispunjavanje završnih mjerila za Poglavlje 27, posebno u oblastima upravljanja otpadom i kvalitetom voda.

Na pitanje “Vijesti” može li neriješeno pitanje zbrinjavanja mulja uticati na zatvaranje tog poglavlja, Ministarstvo nije dalo izričit odgovor, već je navelo da je Crna Gora zatražila prelazne rokove za pojedine obaveze u oblasti prikupljanja i prečišćavanja komunalnih otpadnih voda.

“Crna Gora je u okviru pristupnih pregovora sa Evropskom unijom zatražila prelazne rokove za ispunjavanje pojedinih obaveza u oblasti prikupljanja i prečišćavanja komunalnih otpadnih voda, u skladu s mogućnostima koje predviđa nova Direktiva (EU) 2024/3019”, saopštili su.

Kazali su da shodno tome, prelazni rokovi, ukoliko budu usaglašeni sa EU i praćeni kredibilnim planovima implementacije, ne predstavljaju sami po sebi prepreku za privremeno zatvaranje pregovaračkog Poglavlja 27.

Muljem pokrivaju deponijske kade

Iz podgoričke Deponije “Vijestima” su kazali i da se dopremljeni obrađeni mulj koristi kao završni prekrivni sloj na sanitarnim kadama 1, 2, 3 i 4, koje su funkcionalno zatvorene, pojasnivši da su to izgrađeni i zaštićeni prostori za odlaganje otpada, s nepropusnim slojevima i sistemima za kontrolu procjednih voda.

Njihovo zatvaranje podrazumijeva prekrivanje odloženog otpada i sprovođenje mjera kojima se ograničava njegov uticaj na okolinu, a iz Deponije su naveli da Zakon o upravljanju otpadom dozvoljava upotrebu obrađenog kanalizacionog mulja kao završnog prekrivnog sloja na deponijama.

Pojasnili su da posjeduju rješenja Agencije za zaštitu životne sredine o upisu u registre sakupljača i prevoznika otpada, koja obuhvataju i mulj nastao tretmanom urbanih otpadnih voda, a prema njihovim riječima, uzorak mulja ispitan je u ovlašćenoj laboratoriji, a otpad je okarakterisan kao neopasan i neinertan.

“Prema rezultatima laboratorijske analize, koncentracije ispitivanih teških metala u uzorku bile su ispod referentnih vrijednosti”, kazali su iz Deponije.

Iz Ministarstva su, s druge strane, naglasili da sama činjenica da je mulj klasifikovan kao neopasan ne znači da se može koristiti za svaku namjenu, već moraju biti ispunjeni posebni zakonski, tehnički i ekološki uslovi, a naveli su i da propisi predviđaju ispitivanje hemijskih i mikrobioloških parametara, uključujući teške metale i patogene mikroorganizme, odnosno uzročnike bolesti.

Šta sa opštinama bez postrojenja?

Poseban problem predstavlja postupanje sa otpadnim vodama u opštinama koje nemaju funkcionalna postrojenja za njihovo prečišćavanje, jer za razliku od kanalizacionog mulja, koji nastaje tokom procesa prečišćavanja, u tim sredinama problem su prvenstveno neprečišćene komunalne otpadne vode i sadržaj septičkih jama.

Otpadne vode koje se ne prečišćavaju mogu završavati u rijekama, kanalima, jezerima ili moru, dok se sadržaj septičkih jama mora prikupljati i zbrinjavati na odgovarajući način.

Na pitanje “Vijesti” da li je upoznato s navodima ekoloških aktivista da otpad iz sredina bez postrojenja nekontrolisano završava u prirodi, Ministarstvo je odgovorilo da nema podatke koji bi to potvrdili pa kažu da bi, ukoliko bi raspolagali saznanjima o takvim slučajevima, inicirali postupanje nadležnih inspekcijskih službi.

“Napominjemo da je nepropisno ispuštanje i odlaganje mulja u vodna tijela zabranjeno važećim propisima, uključujući član 79 Zakona o vodama”, saopštili su.

( Marija Pešić )