Smrt anglo-američkog konzervativizma - Vijesti.me
KAPITALIZAM NEKAD I SAD

Smrt anglo-američkog konzervativizma

Džonson i Tramp
Džonson i Tramp (Foto: Reuters)

Na nevjerovatno sličan način, i gotovo istovremeno, predsjednik SAD  Donald Tramp i bregzit uništili su transatlantski konzervativizam.  Istina, korijeni američkog konzervativizma nikada nisu bili preduboki,  ali je onaj britanski produkt duge i bogate intelektualne tradicije.  Zato njegov kraj još i više iznenađuje.

Stari konzervativizam bio je  protivnik radikalnih promjena, ali je priznavao da su prilagođavanja  novim događajima neophodna, kao činjenicu i da se okolnosti mijenjaju.  On je odobravao postepenost u pristupu reformama i odbacivao široke  institucionalne promjene objašnjavajući to stavom da je radikalne  promjene teško kontrolisati. Konzervativci su bili pragmatičari, nisu se  lovili na obećanja o volšebnom rješavanju problema.
U skladu s tim  pogledom na svijet, sprovođenje krupnih reformi je moguće. Ali njima  treba prići tako da se njihove posljedice mogu sagledati i da se, ako se  ukaže potreba, čitav proces vrati na početak. Sve to je potpuno  suprotno radikalizmu koji odbacuje postupnost i smatra da reforme ne  propadaju zbog dopuštenih grešaka već da se to događa zbog nedovoljne  odlučnosti u njihovom sprovođenju.

Konzervativni pragmatizam i  orijentacija ka konsenzusu u Velikoj Britaniji vremenom su počeli da  izazivaju nezadovoljstvo kod radikalnije nastrojenih laburista, ali i  kod ultra torijevaca. I jedni i drugi su se žalili da su se velike  partije pretvorile u skoro identične produkte “batskelizma” - termin  obrazovan od imena konzervativnog mislioca XX vijeka Ričarda Ostina  Batlera i umjerenog laburisičkog lidera Hjua Gejtskela.

Prvi  britanski političar koji je pokušao da naruši poslijeratni konsenzus  bila je premijerka Margaret Tačer: ona je započela rat sa establišmentom  koji je, po njenom mišljenju, stajao na putu neophodnih promjena. Ipak,  ona ja sačuvala začuđujuću lojalnost metodi postepenosti. Tačer je  mogla da izdrži otpor sindikata, ministarstva inostranih poslova i  establišmenta iz Sitija zato što se njima bavila pojedinačno. Da se  njima istovremeno bavila vjerovatno bi je čekala propast.

Osim toga,  Tačer je primjenjivala staromodne konzervativne pristupe u međunarodnoj  politici: saveze je smatrala najvažnijim elementom bilo kojeg procesa  reformi. Po njenom mišljenju, evropska integracija mogla bi postati  moćan mehanizam za postizanje postepenog (a u krajnjem rezultatu vrlo  ozbiljnog) progresa na putu ka liberalnijem ekonomskom poretku. Međutim,  vremenom je obim reformatorstva Margaret Tačer počeo da razdražuje  ljude. Neki konzervativci su počeli da smatraju da se dešava previše  promjena pa su u sebi razvili duboku odbojnost prema kompromisima.

Ta  se odbojnost jasno pokazala tokom bregzita, koji je neizbježno trebalo  da bude analogija revolucije, bez obzira kako i ko pristupa tom procesu.  A problem sa revolucijama je taj što one otvaraju vrata za preveliki  broj alternativa. Kako se povećava vjerovatnoća radikalnih reformi, tako  u društvu dolazi do novih potresa. 

Revolucija uvijek pojede svoju  djecu, kao što se desilo i u Francuskoj 1790-ih.

Od kako je 1973.  Velika Britanija pristupila Evropskom ekonomskom savezu, zakoni,  regulacija i metode uprave u toj zemlji i na kontinentu sve su se jače  preplitali. I zato je u očima jednog dijela Britanaca bregzit izgledao  kao način da se skloniš od svijeta koji se neprestano mijenja. U procesu  koji je najvećim dijelom antikonzervativan, ponovo uspostavljanje  “suvereniteta” je prvi korak na putu restrukturiranja cjelokupnog  političkog i društvenog uređenja.

Ali one racionalnije pristalice  bregzita moraju shvatiti da obnova savremenog društva od nule liči na  razvijanje sopstvenog programa za obradu teksta a pri tom već možeš da  koristiš Microsoft Word. To se pogotovo tiče pravnog poretka.  

Fundamentalna promjena kao što je “obnova suvereniteta” zahtijeva  odgovore na beskonačni niz trivijalnih pitanja koja, međutim, imaju  ozbiljne i nepredvidive posljedice.

Osim toga, bregzit je rezultat  koncepta demokratije koji do sada uopšte nije postojao u britanskoj  političkoj tradiciji. U stvari, populističke pristalice bregzita  raspiruju neprijateljski odnos upravo prema onim institucijama koje su  Britaniju stvorile - parlament i vladavina zakona.Tradicionalni  britanski pristup demokratiji sažet je u “Govoru pred biračima  Bristola”, koji je Edmund Bjork održao 1774. godine. Bjork je tvrdio da  zbog toga što je državna politika složena i pretpostavlja mnogo  kompromisa, treba birati dobro potkovane poslanike kako bi oni  kompetentno izlagali o ovoj ili onoj političkoj odluci. Idealna  ilustracija Bjorkove zamisli su poslanici konzervativci (21 čovjek) koje  je premijer Boris Džonson nedavno isključio iz partije zato što su  odbili da podrže izlazak Britanije iz EU bez sporazuma.
Novi  antikonzervativni pristup odbacuje parlamentarizam i insistira na  doktrini narodnog suvereniteta bez posrednika. Ipak, takva filozofija u  praksi ne dozvoljava da se suverenitet realizuje zato što ne nudi  nikakve instrumente za upravljanje beskrajnim nizom prozaičnih i vrlo  složenih političkih odluka koje vlade moraju da donose svakodnevno. A  slavodobitne izjave da će od sada odlučivati “narod” ne pomažu da se  izbjegne ta preprereka - jednostavno je nemoguće iznositi svaku  političku odluku pred sud javnosti.

Da, naravno, u budućnosti će biti  izmišljene tehnologije sa korišćenjem vještačke inteligencije koje će  vladama omogućavati da traže mišljenje javnosti o ovim ili onim paketima  reformi i pratećim kompromisima. Ali takav oblik narodne demokratije  zahtijevaće nivo društvene transformacije koji protivrječi  konzervativnom mentalitetu. Osim toga, populističke metode previđaju  likvidaciju demokratskih institucija starih već stotinama godina. Osim  demokratske zastupljenosti, tradicionalni konzervativizam štiti i  princip vladavine zakona bez koga ne može biti ograničenja u vršenju  vlasti, bilo da je riječ tiraninu ili revolucionaru-populisti.

Jeziva  je slučajnost da je u istom danu spikerka Predstavničke palate SAD  Nensi Pelosi saopštila odluku da se započne istraga u slučaju Trampovog  impičmenta, a Vrhovni sud Velike Britanije odlučio da je Džonsonovo  suspendovanje parlamenta bilo nezakonito. Vjerovatno će autentični  konzervativizam pružiti otpor samozvancima-nihilistima koji djeluju u  njegovo ime.

Autor je profesor istorije i međunarodnih poslova na Univerzitetu Prinston


Copyright: Project Syndicate, 2019.


Najčitanije iz sekcije Kolumne