Rusija bez budućnosti

Odlukom moskovskog suda, politikolog Aleksandr Kinev poslat je 25. septembra u istražni zatvor zbog navodne “nezakonite proizvodnje, prodaje ili distribucije narkotika u velikim količinama”. Za takvo krivično djelo prijeti mu kazna od deset do dvadeset godina zatvora. Nisu, međutim, objavljeni nikakvi dokazi koji bi Kineva povezali s nezakonitim prometom narkotika.

Kinev je vodeći stručnjak za političke procese i izborne sisteme u ruskim regionima, a već dugo ukazuje na slučajeve izborne krađe i manipulacija u Rusiji. Istovremeno, otvoreno podržava stranku Novi ljudi (Novye lyudi), osnovanu 2020. godine kao kremaljski projekat namijenjen privlačenju protestnih glasova, naročito među mladima. Ranije je radio u nezavisnoj organizaciji za posmatranje izbora Golos, koja je proglašena “stranim agentom”, a prošle godine je, pod pritiskom Kremlja, i ugašena.

U septembru je Kinev, i sam proglašen “stranim agentom”, javno kritikovao upravo održane izbore za Državnu dumu, na kojima je vladajuća Jedinstvena Rusija osvojila dosad nezabilježenih - i potpuno nevjerovatnih - 349 od ukupno 450 poslaničkih mjesta. Nekoliko dana kasnije, uhapšen je, a prema izvještajima, u istražnom zatvoru toliko pretučen da je, s prelomom potkoljenične kosti, završio u zatvorskoj bolnici.

Hapšenje kritičara Kremlja na osnovu izmišljenih optužbi nije ništa novo. Ali Kinev nije tipičan protivnik režima: njegova analiza odavno se smatra pouzdanim pokazateljem raspoloženja u društvu. Prema izvorima, hapšenje je iznenadilo neke od ključnih ljudi u administraciji predsjednika Vladimira Putina. Za njih je Kinev bio kritičar, ali i koristan analitičar koji im je pružao određeni uvid u ono što se zaista događa, recimo, u Tveru ili Tomsku.

Pokušaj da mu se zapuše usta isto je što i razbijanje toplomjera zato što nam se ne dopada visoka temperatura.

Suština posla ruskih državnih činovnika odavno se svodi na to da Putina izoluju od svega što se smatra nedostojnim njegovog nivoa. On želi da razmišlja o NATO-u, Ukrajini i svom mjestu u istoriji, a ne o rupama na putevima, regionalnim budžetima i izborima u ruskim regionima. Da bi mu ugodili, birokrate stvaraju lažnu stvarnost. Tako je nastala “politika u epruveti”: Putin praktično upravlja zemljom iz staklene posude u kojoj se Rusija ujedinila radi pobjede u ratu u Ukrajini, sankcije ne utiču na privredu, a svaki izbori potvrđuju podršku postojećem stanju.

Ali izvan te posude, privreda se suočava s ozbiljnim teškoćama. Njen rast naglo je usporio, preduzeća teško posluju s profitom, a troškovi zaduživanja su visoki. Sve veći dio socijalnih rashoda odlazi na jednokratne isplate novim vojnicima koji potpisuju ugovore i odštetu porodicama poginulih. U regionalnim budžetima sve su veći deficiti. Cjevovodi i termoelektrane iz sovjetskog doba propadaju.

Ne zna se koliko toga iz stvarnog svijeta - ako išta od toga - dopire do Putina. Ali poznato je da su gotovo sve institucije preko kojih je stvarnost nekada stizala do Kremlja ugušene ili ukinute. Izbori su postali farsa. Sudovi su izgubili čak i privid nezavisnosti. Nezavisnim medijima zapušena su usta. Čak i kritičare čije je stavove režim ranije tolerisao sada hapse i tuku.

Poređenja s tridesetim godinama prošlog vijeka više nisu pretjerivanje. Analitičar u gipsu, svega nekoliko dana nakon što je kritikovao izbore, slika je surove policijske države. Pitanje je hoće li iko uspjeti da je obuzda - ako je to uopšte moguće.

Raniji periodi terora u Rusiji, ma koliko brutalni bili, završavali su se naglim zaokretom i obustavljanjem represije. U XVI vijeku, Ivan Grozni je sedam godina dopuštao svojoj privatnoj vojsci - opričnicima - da pustoši zemlju, ali je potom shvatio da time nije postignuto gotovo ništa, pa ju je ukinuo i pogubio mnoge njene vođe. Staljin je zaustavio Veliki teror nešto više od dvije godine nakon što je počeo: smijenio je šefa Narodnog komesarijata unutrašnjih poslova (NKVD), Nikolaja Ježova, a kasnije naredio da bude strijeljan.

Te odluke nisu donošene iz milosrđa. Lideri zemlje shvatali su da neobuzdani teror s vremenom počinje da proždire i one koji ga sprovode. Ali Putin, zatvoren u svojoj staklenoj posudi, to ne vidi. Niti može u potpunosti da kontroliše državni aparat koji sprovodi teror. Opričnici Ivana Groznog bili su instrument države, dok se danas sama država ponaša kao opričnina.

Takav sistem nije sposoban da sam sebe demontira. Naprotiv, koristi sve raspoložive resurse i mogućnosti da dodatno učvrsti svoju moć. Kao i u Staljinovo vrijeme, najbolji inženjeri i najoskudniji materijali danas se usmjeravaju u rat u Ukrajini, dok nauka može da opstane samo ako služi frontu. Plaćaju i strane kompanije: one koje žele da napuste Rusiju primorane su da prodaju svoju imovinu uz ogroman popust i uplate “dobrovoljni doprinos” u državni budžet, dok se u drugim slučajevima uvodi “privremena uprava”, koja omogućava da se njihova imovina neprimjetno pljačka.

Rusko Ministarstvo pravde je prije nekoliko mjeseci otvorilo onlajn izložbu pod nazivom “Zaštita suvereniteta ruske države: istorija i savremenost”. Hronologija počinje Smutnim vremenom (1598-1613), periodom duboke krize oko nasljeđivanja prestola, kada su brojni uzurpatori i samozvanci, uključujući poljske osvajače, polagali pravo na carski presto. Za savremenu Rusiju to je posljednje upozorenje: podijeljene elite plus strano miješanje jednako je katastrofa. Represija bi trebalo da spriječi takav ishod.

Međutim, poslije burne Smute na vlast je došla nova dinastija, a naredna tri vijeka Rusijom su vladali Romanovi, pod kojima se zemlja postepeno okretala Zapadu. Danas, dok ruska država čini sve što može da spriječi sopstveni slom, ona onemogućava sličnu obnovu i tako postepeno uništava potencijal za dinamičan razvoj. Na primjer, država mlade usmjerava ka stručnom i tehničkom obrazovanju, umjesto ka onim vidovima školovanja koji bi im omogućili uspjeh u visokotehnološkim oblastima. To nije zemlja koja se priprema za budućnost. A kao što pokazuje primjer Sjeverne Koreje, okoštala država može da opstane decenijama.

Rusija poznaje invazije, revolucije i unutrašnji haos. Imala je nemilosrdne vladare, sklone surovoj represiji i grčevito vezane za vlast. Ali oduvijek je postojalo opšte uvjerenje da se Rusija nekuda kreće, da sva ta surovost služi nekom cilju, čak i kada se sredstva kojima se taj cilj ostvaruje nisu mogla opravdati. Staljinov teror praćen je izgradnjom fabrika i brana, kao i vizijom budućnosti. U tom smislu, današnji teror jedinstven je u ruskoj istoriji: njegov jedini cilj jeste održanje državnog sistema koji ga sprovodi.

Autorka je profesorica međunarodnih poslova u Novoj školi Univerziteta u Njujorku

Copyright: Project Syndicate, 2026.

( Nina L. Hruščova )