Kristina Kljajić
BBC novinarka
U pitomim ravnicama Srema, nedaleko od reke Save, mogao bi da se krije odgovor na pitanje kako su ljudi živeli, ratovali i umirali u bronzanom dobu.
Na arheološkom lokalitetu Gomolava, jednom od najvažnijih u Srbiji, u jednoj masovnoj grobnici sahranjena su tela 77 ljudi, uglavnom žena i dece.
Ova grobnica je otkrivena 1970-ih godina i verovalo se da su ljudi umrli od neke epidemije ili zarazne bolesti, kaže Jovan Koledin, arheolog iz Muzeja Vojvodine, za BBC na srpskom.
Ipak, najnovija proučavanja otkrivaju složeniju sliku o drevnim zajednicama.
Tokom uzimanja uzoraka, istraživači su ponovo pažljivo pregledali skelete.
„Pretpostavili smo da su u grobnici u Gomolavi stanovnici jednog sela za koje su prethodna istraživanja verovala da su umrli od bolesti.
„Koristeći najsavremenije pristupe, pokazali smo da ne pripadaju istim zajednicama i da većina nije u srodstvu i, što je ključno, da su nasilno ubijeni", objašnjavaju naučnici Beri Moloj, Linda Fibige, Hans Šrodinger i Miren Iraeta-Orbegozo, koji su učestvovali u istraživanju, u pisanom odgovoru za BBC na srpskom.
Nalaze su objavili u naučnom radu Velika masovna grobnica iz ranog Bronzanog doba pokazuje selektivno nasilje nad ženama i decom u Karpatskom basenu.
Gomolava je arheološki tel - uzvišenje nastalo taloženjem slojeva starih naselja kroz vekove.
Tu se nalaze ostaci ljudskih kuća, grobnica, keramike i drugih predmeta koji pokazuju kako su ljudi živeli, radili i umirali, od bronzanog doba do srednjeg veka, objašnjava Koledin.
Naučnik sa Univerziteta u Dablinu Beri Moloj je 2018. godine započeo istraživanje da bi pronašao odgovor kako su društva reagovala na krize koje su obeležile kraj bronzanog doba.
A masovne grobnice kroz istoriju nisu bile retkost.
- Šta su arheolozi našli u Srbiji u 2023: Rimski vodovod, slavoluk i magični tintinabulum
- Priča o Nišliji, prvom neandertalcu u Srbiji
- Naučnica iz Srbije otkriva svet praistorijskih mama i beba
Novi pogledi na drevnu humku
Masovne grobnice pojavljuju se širom evropske praistorije od neolita do ranog gvozdenog doba na ravnicama današnje Hrvatske, Mađarske, Srbije i Rumunije.
Neolit je mlađe kameno doba, označava period od oko 10.000 godina do oko 5.000 godina pre nove ere.
Rano gvozdeno doba pokriva period od 1.000 godine pre nove ere do 500. godine pre nove ere.
Sam grob na Gomolavi, blizu današnjih Hrtkovaca, bio je mali, širok oko 2,9 metara i dubok oko 50 centimetara.
Arheolozi su u grobnici pronašli keramičke posude za piće, bronzane ukrase i životinjske ostatke, kaže Koledin.
Za razliku od drugih masovnih grobnica, u ovoj je bilo mnogo više žena i dece.
Činjenica da su deca i mlađe žene često nedostajale iz drugih masovnih grobnica nameće zaključak da je njihovo očuvanje u životu, moguće kao robova, bilo važno, objašnjava tim istraživača.
„Zato i njihovo ubijanje možemo razumeti drugačije, jer je imalo širi društveni i ekonomski značaj.
„Ono pokazuje da su počinioci želeli da moć u regionu", dodaju.
To nam govori da su tokom hiljada godina mogli da se događaju „masovna ubistva, pri čemu su u takvim grobnicama često sahranjivani ljudi iz različitih slojeva društva", tvrde istraživači.
Trećina ubijenih imala je znakove teških, nezaceljenih povreda, posebno na glavi.
Genetski podaci nisu pokazali tragove smrtonosnih patogena koji izazivaju bolesti, dodaju.
Naučnici veruju i da žrtve nisu poticale iz istog naselja, a DNK analiza da pojedinci nisu bili članovi iste porodice.
Izgleda da većina nije blisko biološki povezana, a ne vidi se veza čak ni na nivou rođaka drugog stepena, kažu iz tima istraživača.
To je utvrđeno na osnovu izotopske analize stroncijuma.
Ova metoda omogućava da se, na osnovu hemijskog sastava zuba ili kostiju, odredi geografsko područje u kome je neko odrastao, jer se izotopski sastav stroncijuma razlikuje od regiona do regiona.
Ipak, neke informacije su i dalje nepoznate.
„Ne znamo ko ih je sahranio.
„Moguće je da su bili zarobljeni na nekom drugom mestu, a zatim dovedeni u Gomolavu da budu sahranjeni ubrzo posle smrti - na to ukazuje analiza kostiju urađena CT skeniranjem", dodaju istraživači.
Ipak, veruju da su pažljivo i namerno sahranjeni na poznatom, centralnom mestu.
To sugeriše da su i događaj koji je doveo do njihove smrti i sahrana trebalo da budu zapamćeni, objašnjavaju.
„Žrtvama nisu oduzimane njihove dragocenosti, a sama sahrana je zahtevala vreme i planiranje", primećuje arheolog Koledin.
Promena u načinu ratovanja
U gvozdenom dobu zabeleženi su slučajevi ritualnih žrtvovanja ljudi, kaže i Koledin.
„U severnoj Evropi pronađeni su brojni ostaci ljudi žrtvovanih u močvarama.
„Najčešće je reč o zarobljenicima ili pojedincima koji su bili ubijani i u okviru određenih rituala", ukazuje.
Međutim, „ti primeri pripadaju kasnijim periodima u odnosu na Gomolavu".
Ipak, nove informacije dovode u pitanje stare pretpostavke o praistorijskim ratovima.
„Dugo se verovalo da su praistorijski ratovi bili malih razmera i da je u njima učestvovala manja grupa muškaraca na bojnim poljima, a da su žene i deca bili kolateralna šteta.
„Ovo otkriće pokazuje da je ratovanje bilo većih razmera i da je moglo da utiče na čitava društva na širokom geografskom području", objašnjavaju iz tima istraživača.
Kolektivno nasilje u najranijoj praistoriji obično je bilo posledica u lokalnih sukoba.
Kada je zemljoradnja stigla u Evropu, od sedmog milenijuma pre nove ere, dokazi o nasilju postaju učestaliji i obimniji, piše u istraživanju.
Tokom neolita, nasilje je postalo selektivnije - muškarci, najčešće borci, učestvovali su u ratovima većeg obima.
Kasnije je pojava bronzanog oružja i konja na bojnom polju povećala broj učesnika i složenost sukoba.
Masovna grobnica u Gomolavi najverovatnije se uklapa u takav kontekst, pre pojave stalnih vojski.
Geografski obim nasilja koji pokazuju „da su sukobi bili mnogo veći", kao i da bi „hiljade ljudi mogle biti direktno i indirektno mogli biti povezani sa njima".
Zato možemo da kažemo da je Gomolava rezultat velikog društvenog previranja, a ne okršaja malih razmera, zaključuju iz istraživačkog tima.
Kako su živeli ljudi u brozanom dobu?
Evropa je u bronzano doba bila gusto naseljena.
Ne zna se tačan broj stanovnika koji je tada živeo na kontinentu, a ni njihova imena nigde nisu zabeležena, piše naučnik Entoni Harding u knjiži Život u bronzanom dobu.
Iz prikaza na predmetima i iz nalaza iz grobova možemo videti da su ljudi bronzanog doba izgledali prilično slično današnjim, dodaje.
Obezbeđivali su hranu, odeću i sklonište, a životni vek je bio oko 40 godina.
Veliki broj dece umirao je na rođenju.
Koristili su i životinjsku i biljnu hranu, piše Harding.
Kako su se ljudi tada doživljavali jedni druge je složena tema, piše on.
Verovatno su razmišljali i osećali na načine koji su nam poznati, a imali su i mnoga iracionalna verovanja koja nam je danas teško objasniti, ukazuje Harding.
Frizure su se razlikovale među ženama i muškarcima, verovatno su pokazivale starost, status i bračno stanje.
Poseban status u društvu imali su kovači.
„Zajednice ljudi su se kratale na konjima, što im je omogućavalo brze i iznenadne prodore ka zapadu, preko Karpata.
„Takva kretanja i prodori nomadskih ili polunomadskih grupa uticali su na značajne promene u ovom delu Evrope", ukazuje arheolog Koledin.
Pod tim pritiskom, „lokalne zajednice su postepeno počele da napuštaju naselja, koja nisu bila pogodna za odbranu".
Umesto njih, počinju da se osnivaju nova naselja na prirodno zaštićenim mestima, kao što su uzvišenja, brda ili teško pristupačni tereni, objašnjava arheolog.
„Takve promene u prostornoj organizaciji naselja pratile su i šire promene u načinu života.
„U tom periodu postepeno se uvodi i upotreba gvožđa, najpre u izradi oružja, a zatim i u drugim predmetima", dodaje on.
Slojevi drevne istorije
Arheološko nalazište kao 'slojevita torta'
Ostatke iz tog perioda, ali i brojne nalaze iz kasnijih epoha, naučnici su nalazili na Gomolavi.
Formirala se postepeno, slaganjem kulturnih slojeva kroz različite istorijske periode, ukazuje Koledin.
Lokalitet je osnovan u 6. milenijumu pre nove ere.
Najstarije naselje u oblasti Srema formirano je u doba mlađeg neolita, a kuće su građene od drveta i gline.
U bronzanom i gvozdenom dobu postojala su naselja sa jednostavnim kućama.
Kasnije su se smenjivali tragovi različitih epoha, od praistorije do srednjeg veka.
Početkom 1. milenijuma pre nove ere, nalazila se na granici regionalnih kulturnih tradicija.
„Zbog toga se često kaže da struktura lokaliteta podseća na slojevitu tortu, gde svaki sloj predstavlja određeno vreme i kulturu", objašnjava Koledin.
Istraživanje Gomolave počelo je krajem 19. veka da privlači naučnike.
Zaključili su da su na ovom prostoru ljudi dugo živeli - od neolita do kasnog srednjeg veka.
Istraživanje na Gomolavi završeno je 1970-ih godina.
Na osnovu arheoloških podataka, na Gomolavi su pronađene dve radionice za preradu metala i brojni predmeti.
Ali tadašnja istraživanja grobnice u kojoj su sahranjena tela žena i dece zaključila su da na kostima nema vidljivih tragova nasilja, zaključuje Koledin.
BBC na srpskom je od sada i na Jutjubu, pratite nas OVDE.
Pratite nas na Fejsbuku, Tviteru, Instagramu i Vajberu. Ako imate predlog teme za nas, javite se na bbcnasrpskom@bbc.co.uk
- 'Neočekivano': Ostaci drvenih utvrđenja iz bronzanog doba na jugu Srbije
- Pretraživao internet i pronašao drevni grad Maja
- Misterije Vinčanske kulture - šta sve muči naučnike
- Prvi zapisi su možda 40.000 godina stariji nego što se verovalo
- Monah iz Srbije i svetsko dešifrovanje indskog pisma
- 'Nasmejani' fosil slučajno pronađen u Velikoj Britaniji
Bonus video:
