ZAPISI SA UŠĆA

Musolini jaše Zlatnog lava

Filmski festival u Veneciji je prije tačno 90 godina ustoličio jedan strastveni fašista. Tridesetih godina prošlog vijeka dominirali su propagandni filmovi kojima se nije dodjeljivao Zlatni lav već - Musolinijev pehar

4604 pregleda 1 komentar(a)
Foto: Commons.wikimedia.org
Foto: Commons.wikimedia.org

Kada neko kaže „Zlatni lav“ - većina pomisli na filmski festival u Veneciji, čija glavna nagrada je preuzela lik lava kao simbol Mletačke republike. Uz to idu crveni tepih, svjetske filmske zvijezde, bljesak bliceva, inscenirani osmjesi. Ovih dana bi s tim u vezi trebalo da se pomisli i na Benita Musolinija zvanog Duče, fašističkog diktatora. Jer je filmski festival u Veneciji bio njegovo čedo. Od prvog festivala 1932. pa sve do ratne 1942.

Fašizacija filma

Od 1943. se filmski festival nije održavao iz opravdanih razloga - fašistička Italija je bila u agoniji. Vaskrsnuće festivala posle Drugog svjetskog rata i njegov nesumnjivi značaj za filmski univerzum, neće biti umanjeni ako ispričamo priču o fašističkom filmskom festivalu u trećoj i četvrtoj deceniji prošlog vijeka.

Italijanske mase su krajem dvadesetih i početkom tridesetih godina prošlog vijeka hrlile u bioskope. A tamo su ih čekali uglavnom američki filmovi. Za fašističku vlast u Italiji to nije bilo trajno održivo stanje. Filmska slava mora pripasti Italiji. Međunarodni filmski festival u Veneciji je kreirao prije svih Đuzepe Volpi, bogati biznismen i strastveni fašista koji je bio ministar finansija Benita Musolinija. 1932. je imenovan za predsjednika Venecijanskog bijenala, u čijem sklopu je osnovan filmski festival. U noći 6. avgusta 1932. festival je otvoren projekcijom američkog filma “Doktor Džekil i gospodin Hajd” na terasi hotela Ekcelsior Palace. Na festivalu koji je završen 21. avgusta učestvovalo je ukupno devet zemalja.

Prvi festival, 1932.
Prvi festival, 1932.foto: FB

Musolinijev pehar

Festivalske hronike kažu da na početku nije bilo nagrade, a da je publika mogla izabrati omiljene filmove. No, to se ubrzo mijenja. Filmski festival je pratio ritam Bijenala pa nije održan 1933, mada je start bio izuzetno uspješan. To su organizatori uvidjeli i od 1934. festival se održavao svake godine. To nije bila jedina novina. U Veneciji se od iste godine dodjeljivala nagrada „Musolinijev pehar“ (Coppa Mussolini) i to u dvije kategorie - italijanski i strani film.

Red je da se pozabavimo dobitnicima ovog fašističkog priznanja.

Godine 1934. je italijanski film „Tereza Konfalonieri” označio jedan od glavnih propagandnih pravaca - u žiži je žena nacionalnog junaka Federika Konfalonierija koji se suprotstavio nacionalnim dušmanima - Napoleonu i Habzburzima. Film kao prozor u „bolju prošlost” Italije bio je od samog početka poželjan. Svoju slavu i „Musolinijev pehar” podijelio je sa neobičnim irskim pseudokumentarcem „Čovjek sa Arana” koji kamerom bilježi navodno rudimentarni život irskih ribara na Aranskim ostrvima. Poznato je da stanovnici Aranskih ostrva nisu lovili ajkule sa litica više od pedeset godina prije snimanja filma, te da navodni članovi porodice ribara uopšte nisu rođaci, jer ih je režiser birao po fotogeničnosti. Ali inscenacija je bila uspješna.

Od Belinija do Tolstoja

Već sljedeće godine italijanski film je neka vrsta biografske fikcije. U operi „Norma” Vincenza Belinija molba soprana boginji Mjeseca u prvom činu počinje sa „Casta diva”, ta arija je izuzetno poznata, pa je tako nazvan i film. On prikazuje nevolje italijanskog kompozitora sa njegovom operom „Norma” (1831), koja govori o strastvenoj ljubavi galske sveštenice i rimskog prokonzula. Apstraktne slike koje asocijativno prikazuju strast protagonista predstavljaju pravu inovaciju.

'Ana Karenjina'
"Ana Karenjina"foto: Screenshot

U Veneciji te 1935. u stranoj konkurencji trijumfuje holivudska filmska adaptacija Tolstojevog romana „Ana Karenjina”. Greta Garbo ostvaruje jednu od svojih legendarnih uloga, a film postaje klasično kinematografsko djelo. Moglo bi se reći da godina 1935. možda poslednja u kojoj artističke ambicije dominiraju nad politikansko-propagandnim imperativom.

Već 1936. Italijanski pobjednik „Bela eskadrila” smješta radnju na tlo današnje Libije, dok se u realnom životu vodio kolonijalni rat fašističke Italije na tlu današnje Etiopije. Prvi njemački vestern snimljen u nacističkoj Njemačkoj „Kalifornijski car” donosi priču o njemačkom iseljeniku Johanesu Avgustu Zuteru koji je htio da živi kao čestiti farmer, ali mu je zlatna groznica uništila život. Na mjestu njegovog imanja nastaje San Francisko. Ostalo je zabilježeno da je jedan od njemačkih glumaca, Fridrih Gas, na brodu koji je vraćao njemačku filmsku ekipu sa snimanja iz Amerike, pijan masno opsovao Hitlera. U Berlinu ga je sačekala zatvorska kazna, a sve scene sa njegovim likom su otklonjene iz filma.

Statisti u građanskom ratu

Sljedeća, 1937. godina donosi italijanski bijeg u istorijske priče - pobjednik se prihvatio jednog od najvećih starorimskih vojskovođa i političara Publija Kornelija Scipija zvanog Afrikanac. Međutim, vremena su bila burna, pa je evropska ratna stvarnost zapljusnula i film. Divizija italijanske vojske koja je poslužila za masovne scene, odmah posle snimanja, kostime je zamijenila pravim uniformama i poslali su je - u Španski građanski rat. Treba li reći na čijoj strani su se borili? Francuski pobjednik „Život pleše” bavio se ljubavno-plesnom melanholijom i nije ostavio većeg traga u kinematografiji.

Več 1938. dolazimo do epohalnog djela nastalog na presjeku totalne estetike i otvorene nacističke propagande - Leni Rifenštal je sa filmom „Olimpija” o Olimpijskim igrama u Berlinu trijumfovala u Veneciji, ali je uzburkala duhove širom svijeta. Odjeci tadašnje diskusije čuju se sve do danas. Naravno, ovakav film je zasjenio italijanskog pobjednika, ratnu dramu pod nazivom „Lučano Sera, pilot”.

'Olimpija'
"Olimpija"foto: International Olympic Committee

Nacisti i Puškin

Od 1939. i početka Drugog svjetskog rata italijanski i njemački filmovi - ovi drugi dobijaju jedan za drugim međunarodni „Musolinijev pehar” - takmiče se u propagandnoj žestini.

Dok italijanski pobjednik iz 1939. prati život kardinala Mesijasa koji je svojedobno misionario u Etiopiji - italijanske trupe u vrijeme snimanja i prikazivanja filma bojnim otrovima ubijaju Etiopljane. Te godine nije dodijeljeno međunarodno priznanje. Već sljedeće godine je italijanski ratni film „Opsada Alkazara” pokazao da fašistička ideologia na filmu može imati internacionalni karakter - dobri momci su Frankovi branioci utvrđenja, a loši - republikanske trupe koje ih napadaju. Fašistički hepiend prati istorijske činjenice - Frankove trupe iz Afrike potiskuju republikance prije nego što su oni uspjeli da zauzmu utvrđenje.

Njemački pobjednik „Upravnik poštanske stanice” bazira se na jednoj priči Aleksandra Puškina. Otkud Puškin u filmu nacističke Njemačke? Te godine su ministri spoljnih poslova Trećeg Rajha i Sovjetskog Saveza Ribentrop i Molotov potpisali čuveni pakt, pa je film pratio razvoj događaja na terenu.

Ubrzanje ka slomu

Godina 1940. je takođe ratna. U Veneciji italijanski pobjednički film “Čelična kruna” bježi u mješavinu fantastike, istorije i mitova. Ali njemački pobjednik nadmoćno demonstrira sve mogućnosti propagande - “Deda Kriger” je skup film posvećen životu burskog političara čija porodica je završila u engleskom koncentracionom logoru. Odbijanje Londona da sklopi neki sporazum sa Hitlerom i neuspjeh u pokušaju vazdušne dominacije njemačke avijacije, doveli su do propagandne ogoljenosti u slici Britanaca. Umiruća engleska kraljica je prikazana kao vještica koja kaže: “Onog dana, kada narodi prestanu da mrze jedni druge, Engleska je propala”. Ovaj film je postigao ogroman uspjeh u nacističkoj Njemačkoj, a danas je pod upravom jedne njemačke fondacije koja dozvoljava da ga pogledaju samo u istraživačke svrhe.

I poslednje godine fašističko-nacističke dominacije u Veneciji propaganda radi punom parom. Italijanski film “Bengazi” poziva se na britansko osvajanje libijskog grada koji je bio pod italijanskom kolonijalnom upravom. Na kraju filma, braća po oružju, Njemci i Italijani ponovo ulaze u Bengazi. Sve se to izdešavalo 1941, a 1942. film o tome je pobijedio u Veneciji. Stvarnost se ubrzavala, propaganda se zahuktavala. Njemački pobjednik te godine je film „Veliki kralj” - posvećen je pruskom kralju Fridrihu II. Izabran je trenutak bitke protiv Austrijanaca koju je pruski kralj izgubio, ali - nije odustao, izbavio je i Prusku i njenu misiju u istoriji. To je izgledalo kao pripremanje Njemaca na ono što je 1942. dolazilo - na tepihe savezničkih bombi, na Staljingrad, na Hitlerov „totalni rat”. Propagandna vježba izdržljivosti.

Plakat

Posle rata više nije bilo „Musolinijevog pehara”, ali ga je naslijedio “Zlatni lav”. Dobro je podsjetiti na predistoriju jednog od najuglednijih filmskih festivala na svijetu. Naročito ovih dana kada se navršava 90 godina od one avgustovske noći u Veneciji, kada je „Doktor Džekil i gospodin Hajd” otvorio prvu smotru filma u čarobnoj Italiji punoj fašista.