Posljednjih godina se svakog decembra sjetim vremena kada je Džeremi Korbin, tadašnji lider opozicione Laburističke partije u mojoj novoj zemlji, Velikoj Britaniji, u svom novogodišnjem govoru rekao: “Ova godina će biti teža od prethodne”. Korbinove riječi su mi bile poznate jer je citirao Envera Hodžu, ozloglašenog komunističkog lidera moje zemlje, Albanije. Hodža je nastavljao ovako: “S druge strane, biće lakša od iduće”. Korbinov komentar je izazvao burnu reakciju: neki su to vidjeli kao dokaz da su laburisti postali marksistička sekta, a drugi su ga osuđivali zbog neosjetljivosti na traume koje je ostavila komunistička prošlost Albanije.
Pod vladavinom “ujaka Envera”, Albanija, u kojoj sam provela veći dio djetinjstva, bila je jedno od najizolovanijih mjesta na svijetu, odsječeno i od “revizionističkog” istoka i od “imperijalističkog” zapada. Postojala je u svojoj vremenskoj kapsuli, surovoj stvarnosti oblikovanoj lojalnošću, propagandom, nadzorom i represijom protiv onih koji to nisu podržavali. Vizije budućnosti oblikovane su prošlim mitovima o herojskom samožrtvovanju i samodovoljnosti, utkanim u teorije zavjere o neposrednoj stranoj agresiji.
Svaka nova godina donosila je novu paranoju, nove nestašice, nove disciplinske mjere, nove pozive na strpljenje. Jedino stalno ulaganje države bila je izgradnja bunkera. Kako se ovo i približno može uporediti sa onim što se dešavalo na zapadu?
Ali uprkos crnom humoru, koji se Albancima i mnogim drugim nije tada dopao, Korbinov govor (i citat koji je koristio) pokazao se iznenađujuće pronicljivim. Uhvatio je jezivu tamu i strahove sa kojima većina ljevice dočekuje svaku novu godinu od 2016. Bregzit je izgledao kao konačna katastrofa. “Vratite kontrolu”. Ovaj trijumfalistički slogan za izlazak Britanije iz Evropske unije izazvao je jezu kod kosmopolitskih elita širom zapada.
Mnogi su požurili da se snabdiju zalihama u slučaju da dođe do bregzita “bez dogovora”, a sjećam se da su me pitali da li me poluprazne police supermarketa podsjećaju na Hodžinu Albaniju (ne, nisu). Ali danas, osvrćući se na prvi izbor Donalda Trampa za američkog predsjednika, globalnu pandemiju, ratove u Ukrajini i Gazi i Trampov povratak u Bijelu kuću, čak i najvatreniji protivnici bregzita mogu priznati da je njihova panika bila malo preuveličana.
Ili nije? U nastupajućoj godini obilježiće se deseta godišnjica bregzita. To je nesumnjivo važna simbolička prekretnica u sadašnjoj eri globalizacije. Taj referendum je označio povratak u svijet u kome su države sve više izolovane jedna od druge, institucije taoci proizvoljne individualne moći, a vladavina prava očigledno u nepovratnom padu.
Mali su izgledi da će 2026. godina biti drugačija. Poziv pristalica bregzita da se “vrati kontrola” (koji je nekada imao barem privid intelektualne iskrenosti, jer je pozivao na legitimnu debatu o suverenitetu) degradirao je u potpunu teoriju zavjere. Kontrola je, kako nam sada govore, nemoguća zbog stalne prijetnje od stranaca i onih koji se smatraju nesposobnim za “integraciju”.
Čini se da nam budućnost ne obećava ništa sem mješavine straha i paranoje. Šta drugo možemo očekivati u svijetu u kome pouzdano rastu samo tržišta vezana za vojsku, i u kom su tehnološke inovacije izgleda sve više usmjerene na usavršavanje vještine međusobnog uništenja? Gdje, u takvim uslovima, možemo pronaći nadu?
DRUGI PUT
U svom eseju “Ideja univerzalne istorije sa kosmopolitskog gledišta” (1784), njemački filozof Imanuel Kant pokušao je da pronađe način da tumači istoriju kao nešto više od tek tužnog spektakla nasilja, nepravde i iracionalnosti, i da identifikuje obrasce koji podstiču formiranje moralnog kompasa. Kant je vjerovao da je to teško jer ljudi ne teže uvijek onome što je u njihovom racionalnom interesu. Oni imaju slobodnu volju, koja im omogućava da shvate šta je ispravno, ali ih i čini pogrešivima.
Paradoksalno, Kant je rat (ili bolje rečeno, iracionalnost rata) vidio kao ključ nade. Vjerovao je da će doći vrijeme kada rat neće biti samo potpuno destruktivan i neshvatljiv, već i ekonomski neodrživ - uzrok nekontrolisanog duga i propasti. Vjerovao je da će eskalacija sukoba između nacionalnih interesa i širenje globalne trgovine na kraju učiniti “uticaj svakog previranja u jednoj državi u našem dijelu svijeta na sve ostale toliko primjetnim” da će morati da se pojavi nova politička konfiguracija. Predviđao je pojavu kosmopolitske federacije u budućnosti, za kakvu “svijet prošlosti nema primjera”.
Vremenom se takav primjer, iako nesavršen, zaista pojavio. Kant je predvidio da će “nakon brojnih katastrofa, preokreta, pa čak i potpunog iscrpljivanja njihovih moći”, priroda “gurnuti ljude u ono što im je razum već mogao reći bez cijelog ovog mračnog iskustva”. Činilo se da se njegovo predviđanje ostvarilo kada su, u strašnim zatvorskim uslovima na ostrvu Ventotene, na koje je Musolini protjerao svoje demokratske protivnike, Altijero Spineli i Ernesto Rosi napisali manifest u kojem su se založili za stvaranje federalne Evrope, u kojoj države ne bi bile vezane osvajanjem već saradnjom.
Kasnije je “Ventotenski manifest” bio inspiracija osnivača Evropske zajednice za ugalj i čelik, a zatim i Evropske unije. Bio je to istorijski neviđen pokušaj da se zajednički ekonomski interesi transformišu u moralni i politički projekat. Sredinom 2000-ih, ovaj projekat je još bio veoma živ. Učesnici seminara na univerzitetima žestoko su debatovali o budućnosti Evrope kao nadnacionalne institucije i raspravljali o tome kako transformisati funkcionalnu integraciju sadašnje unije u nešto ambicioznije: političko tijelo zasnovano na “pravu”, a ne na “moći”. Bilo je to vrijeme kada su Evropljani još mogli da sanjaju o ustavotvornoj skupštini koja predstavlja “nas, narod Evrope”. Bio je to trenutak nade.
DAJTE MI SKLONIŠTE
Paradoksalno, danas je Albanija jedino mjesto na kom ovaj san i dalje živi. Čini se da se zemlja ponovo našla u vremenskoj kapsuli - alternativnoj stvarnosti koja me podsjeća na roman “Vremensko sklonište” bugarskog pisca Georgija Gospodinova, u kome ljudi biraju istorijsko doba u kojem žele da žive. Za Albance, idealno doba je Evropska unija od sredine do kraja 1990-ih, otprilike od potpisivanja Mastrihtskog ugovora do nacrta ustava. U Albaniji se izbori dobijaju obećanjima o članstvu u EU, a zakoni se brzo usvajaju kako bi se uskladili sa pravnim tekovinama Unije (Acquis communautaire).
Ali, sve to ima svoju cijenu. Privremeni pritvorski centri za smještaj deportovanih tražilaca azila, koje je Italija izgradila na albanskoj obali, u gradovima Šenđin i Đader, podsjetnik su na vrijeme i poredak u kojem sada živi ostatak Evrope (i veliki dio svijeta). Tamo nalazimo granični prostor između kosmopolitskog ideala i buduće distopije.
U govoru u italijanskom parlamentu, u martu 2025, premijerka Đorđa Meloni je najbolje artikulisala taj novi poredak. Nije iznenađujuće da je ciljala na “Ventotenski manifest”, čiji su autori napisali: “Problem koji se prvo mora riješiti - jer će bez njega sav ostali napredak biti samo površan - jeste definitivno ukidanje podjele Evrope na nacionalne suverene države”.
Upravo zato su Spineli i Rosi zagovarali (uz mnoge druge razumne predloge) podjelu vlasti, važnost demokratizacije ekonomije, ulogu kulturne inkluzivnosti i političku nužnost mobilizacije široke koalicije progresivnih stranaka. Na sve to, Meloni je uzvratila: “Ne znam da li je ovo vaša Evropa, ali moja sigurno nije”, izražavajući nadu da oni koji su ga branili, taj dokument nisu ni pročitali.
Van Italije, ovo gotovo niko nije ni primijetio. Možda zato što je Evropa danas mnogo bliža idejama stranke Đ. Meloni “Braća Italije” nego idejama prvih evropskih federalista. Doprinos evropske elite u zamišljanju budućnosti sada se uglavnom sastoji od aplauza modelu “upravljanja migracijama” Đ. Meloni i velikodušnog laskanja Trampu u nadi da će se dobiti oskudni trgovinski ustupci. A nedavni poziv predsjednice Evropske komisije Ursule fon der Lajen da se Evropa “ponovo naoruža” me, priznajem, podsjetio na kampanju izgradnje bunkera u Albaniji.
Dok razmišljam o predstojećoj godini, ponovo se vraćam Kantu i njegovom podsjetniku da u ljudskim poslovima niko ne može zaista da predvidi budućnost. “Hipotetička istorija”, napisao je on, razlikuje se od prirodne istorije po tome što tok ljudskih događaja zavisi od slobode, a ne od nužnosti. Jedino proročanstvo koje se može ostvariti je ono kome prorok pomogne da se ostvari.
Dakle, umjesto da spekulišem o tome šta bi se moglo dogoditi, govoriću o nadi. Ono što je Vaclav Havel nazvao nadom bez optimizma: moralnim imperativom koji opstaje čak i kada su izgledi sumorno. Nadom da će se ideje koje su nekada inspirisale evropske institucije vratiti na njene ulice da brane prava migranata i suprotstave se ratnoj mašini. Napredak nikada nije zagarantovan, ali je uvijek moguć - pod uslovom da se ponašamo kao da jeste. I u ovom čudnom, hipotetičkom istorijskom načinu, mogli bismo proći i gore bez oživljavanja duha otpora koji nam je dao kosmopolitski socijalizam “Ventotenskog manifesta”.
Autorka je profesorica političke teorije u Londonskoj školi ekonomije i političkih nauka; počasna je profesorica filozofije na Australijskom nacionalnom univerzitetu i stalna članica Naučnog koledža u Berlinu
Copyright: Project Syndicate, 2025. (prevod: N. R.)
Bonus video:
