Preokret je vjerovatno iznenadio mnoge Njemce. Hitlerov Treći Rajh je bio na vrhuncu moći. Progutao je dobar dio Evrope, a još se nije upustio u pohod na Sovjetski Savez. Svijet je Njemačku vidio kao zemlju u kojoj se imena ulica, novine i knjige razlikuju od svega ostalog u Evropi po upotrebi modernih varijanti gotice. Tamo gdje je latinična štampa u većini evropskih zemalja imala zaobljena slova, linije su u Njemačkoj bile „gotički“ izlomljene.
Vajmarska Njemačka je sve više upotrebljavala međunarodno latinično pismo. Sa dolaskom nacista na vlast, od 1933. udio gotice u štampanim proizvodima naglo je porastao sa pet na 50 odsto. Činilo se da su njemački jezik i gotica ponovo u stabilnom braku.
HITLER NE VOLI GOTICU
Maja 1933. Vilhelm Frik, Hitlerov ministar unutrašnjih poslova, koji će u Nirnbergu poslije rata biti osuđen na smrt i obješen, rekao je da njemačko pismo, a time je mislio na goticu, „ne smije nikada izgubiti neprikosnovenu prednost u odnosu na latinicu“. Već sljedeće godine organizovana je putujuća izložba „Pismo Njemaca“ koju su vidjeli milioni ljudi. To „njemačko pismo“ je postalo obavezno u školama. Već 1937. Jevrejima je bilo zabranjeno da u štampi koriste najrasprostranjeniju štampanu verziju gotice - frakturu. U isto vrijeme je jedan čovjek u Nirnbergu rekao: „Vaše navodno gotičko poistovjećivanje loše se uklapa u epohu čelika, gvožđa, stakla i betona, u epohu ženske ljepote i muške snage, visoko podignute glave i prkosnog stava“. Taj čovjek se zvao Adolf Hitler. Bilo je poznato da nikada nije bio prijatelj gotike.
Očito je Hitler pustio i narod i svoje sljedbenike da se zabavljaju goticom, ali će se docnije pokazati da je imao druge planove.
Poslije početka Drugog svjetskog rata, Hitler želi da zasnuje svjetsku vladavinu. Poseban njemački put sa goticom otežavao je pristup njemačkom jeziku. Prvi propagandista Trećeg Rajha Jozef Gebels je ionako na latinici izdavao svoj list Rajh namijenjen germanofilskoj inteligenciji u porobljenim zemljama.
Trećeg januara 1941. Hitler je prelomio. U cirkularnom pismu koje nije imalo javni karakter poručio je preko svog vjernog sljedbenika Martina Bormana da se od gotice mora odustati i da se latinica prihvata kao normalno pismo. Hitler je smatrao da su se prilikom istorijskog razvoja štampe u Njemačkoj Jevreji upleli u oblikovanje pisma, pa je goticu nazvao „jevrejskim slovima“. Ovo istorijski naprosto nije bilo tačno, jer je u vrijeme o kojem je Hitler govorio, Jevrejima bila zabranjena štamparska djelatnost.
Ali Hitler je bio uvjeren u prednosti koje njegovoj vladavini donosi latinica. Novembra iste godine je u berlinskom glavnom štabu održao jedan od poznatih monologa: „Naš jezik će za 100 godina biti evropski jezik. Zemlje istoka, sjevera kao i zapada učiće naš jezik, da bi mogli da se sporazumiju sa nama. Pretpostavka za to je – na mjesto takozvanog gotičkog pisma, stupa pismo koje smo do sada zvali latinično, a sada normalno pismo“.
Hitler je potom dodao: „Ne vjerujem da sa takozvanom goticom gubimo nešto, što je nama svojstveno. Pa nordijske rune mnogo više liče na grčka slova. Zašto bi barokna kitnjastost trebalo da bude izraz njemstva“.
Jasno, da jasnije nije moglo da bude. Ipak, ratni uslovi su otežali prebacivanje nacističkog pisanog sistema na novi kolosijek. Sam preokret nije bio bez istorijske ironije. Sastanku na kojem je Hitler konačno dao prednost latinici prisustvovao je štampar, izdavač i dugogodišnji nacistički propagandista Adolf Miler. U njegovoj štampariji je izlazio udarni nacistički partijski list „Folkišer beobahter“ (Narodni posmatrač). List je upotrebljavao goticu. Ali ne bilo koju. To je bila fraktura. Ali ne bilo koja, već ona koju je 1913. kreirao jevrejski grafičar Lucijan Bernard. Zahvaljujući agresivnom nacističkom listu „Bernardova fraktura“ postaće vizuelni sinonim za nacističku ideologiju. Ali o tome nisu imali pojma ni Miler ni Hitler, pa su izmišljali srednjovekovni jevrejski upliv na stvaranje gotice.
ISTORIJA OBLINA I ŠILJAKA
Paradoksalno, obje verzije štampanih slova imaju isti korijen. Potiču od pisma koje je sredinom 8. vijeka nastalo u kraljevskom benediktinskom manastiru Korbi, na sjeveroistoku današnje Francuske. Nazvali su ga karolinška minuskula. Taj oblik latinice proširio se većim dijelom Evrope jer ga je Karlo Veliki ozvaničio u svom Franačkom carstvu. Valja se prisjetiti da se radilo o prepisivačkoj djelatnosti. Biblija i vladarski kancelarijski spisi bili su glavni tekstovi.
Od 11. vijeka počela je takozvana gotizacija pisma. Obline slova su se lomile u šiljke, kaligrafska vještina i ukupno estetsko dejstvo su ispred jasnoće. Različite vrste gotice – tako je generalno nazvano pismo – zavladale su zapadnim dijelom kontinenta. Naročito je oblik zvani tekstura postao izuzetno cijenjen.
Ali u sjevernoj Italiji stvoren je mnogo praktičniji oblik, nazvan bastarda. Poslovna pisma su morala da se pišu brže, pa taj rukopis po prirodi stvari nije bio kaligrafski. To se prelilo i na crkvene tekstove. Nastala je mješovita forma pisma kojoj je otac bio kitnjasta tekstura, ali majka – poslovna užurbanost koja zahtijeva jasnoću. Iz ove forme pisma nastala je humanistička minuskula. To pismo je sve do danas sačuvano – mala latinična slova nisu ništa drugo nego upravo humanistička minuskula stvorena u renesansnoj težnji za obnovom antike.
Valja napomenuti da je već u 14. vijeku Frančesko Petrarka zabilježio u svom eseju Pisanje da je luksuzna gotica sa svojim krasnopisom lijepa izdaleka, ali da zbliza – zamara.
Petrarka je sam ublažio te mane gotice i stvorio prelazni oblik pisma prema današnjoj latinici. Primijetio je da gotica izgleda ima neki drugi cilj, a ne da je čitaju. Njegovu kritiku shvatio je Pođo Braćolini. Rođen je poslije Petrarkine smrti i djeluje kao humanista u prvoj polovini 15. vijeka u Firenci. On je pronalazač humanističkog pisma.
Pioniri ovog pisma mislili su da je karolinška minuskula zapravo antičko pismo. Ova zabluda će docnije dati ime tom tipu pisma - antika. Ono se uskoro nametnulo cijeloj zapadnoj Evropi. Tome je doprinijela sve šira upotreba papira, na kojem je postupak pisanja bio drugačiji nego na papirusu. Neke oblasti kao pravne nauke i teološki spisi zadržali su teksturu kao posebno kitnjast oblik gotice.
Od 15. vijeka slijedi revolucija zvana štampa. Na štamparskim mašinama primjenjivalo se pismo nazvano antika. Ono je zapravo bilo humanističko pismo obogaćeno rimskim velikim slovima za označavanje početka rečenice i ličnih imena. Istorija je već tada presudila u korist ovog nasljednika karolinškog pisma. Ali i drugi potomak – gotica – pokazuje veliku žilavost. Gutenberg je svoj biblijski prvenac štampao u kasnom obliku teksture.
NJEMAČKI SLUČAJ
U zemljama njemačkog jezičkog područja tekstura se dugo zadržala u crkvenim knjigama. Prisutna je bila i na sjeveru Francuske, u Holandiji i Engleskoj, gdje su je nazvali „crna slova“. Ali u Njemačkoj je promijenila formu. Postala je fraktura. Kao što samo ime kaže – radi se o prelomljenim slovima. Ukrasi u tipografskom žargonu nazvani „slonovske surle“, bili su zapravo linije koje su se sa velikog slova izvijale baš poput surle.
Fraktura je od početka 16. vijeka u njemačkim zemljama bila glavni oblik štamparskog pisma. Ono se prilagođavalo duhu vremena – renesansa, barok, klasicizam.
Francuski je u 18. i 19. vijeku bio jezik obrazovanih evropskih slojeva. Oni su, prirodno, težili primjeni „oblog pisma“ kako je narod zvao latinicu. Ali gotica je kao „njemačko pismo“ bila obavezna u školama. Kao kuriozitet valja spomenuti prepisku Johana Volfganga Getea i njegove majke. Gete, koji je bio sklon međunarodnom latiničnom pismu, ali je sa izdavačima uvijek dogovarao štampanje svojih djela u obje varijante, dobio je juna 1794. pismo od majke Elizabet: „Raduje me preko svake mjere, da tvoji spisi… nisu došli na ovaj svijet sa za mene fatalnim latiničnim slovima“. Majka je očito dobijala sinovljeve knjige samo na gotici.
Napoleonove pobjede i vladavina u Porajnju su donijeli prevlast „oblog pisma“, ali je nacionalna reakcija Njemaca bila – insistiranje na „izlomljenom pismu“ gotici. Tu se zapravo krije korijen svađe oko latinice i gotice. Njemačko ujedinjenje pod Pruskom 1871. ovu je svađu izvelo na političku binu. Osnovano je udruženje čiji je cilj bio uvođenje „starog pisma“, kako su latinicu i njen štampani oblik antiku nazvali njeni zagovornici. Na čelu tog pokreta bio je Fridrih Zeneken, pronalazač i preduzetnik. Glavni korektor carske štamparije Adolf Rajneke žestoko se usprotivio. Svađa se prelila i na politiku. Bizmark je bio za goticu. Većina u parlamentu za latiničnu reformu. Ali većina je postala manjina kada je Rajneke širom Njemačkog Carstva poveo histeričnu kampanju. Podržala su ga nacionalistička udruženja. Smatrao je da su latinicu kakva se upotrebljava u ostalim evropskim zemljama nametnuli Rimljani. Da je hrišćanstvo potisnulo starogermanske rune, ali da je germanski duh nastavio da živi u raznim varijantama gotice, kao što je fraktura. Pritom je, kao nacionalisti u svim vremenima, bio slijep za neke činjenice – recimo, da je gotica zapravo nastala na teritoriji Francuske.
Od reforme nije bilo ništa. Njemci su pisali i štampali po svome, ostatak zapadne i centralne Evrope – po svome.
DVOVLAŠĆE LATINICE I GOTICE
Poslije Prvog svjetskog rata u školama su se učila oba pisma. Latinica je u svakodnevnoj upotrebi potiskivala goticu. Dvadesetih i tridesetih godina prošlog vijeka procvjetao je štamparski dizajn čitavog niza fraktura koje su docnije ironično nazvali „čizmaška groteska“ – Schaftstiefelgrotesk. Ta modernizovana gotica sa izlomljenim slovima bez ukrasa urezaće se u vizuelnu memoriju čovječanstva kao tipično njemačko pismo pod Hitlerom.
Tačno je da je ovo pismo u svojim raznim oblicima nastalo kao modernizovani oblik već postojećih verzija frakture u drugoj i trećoj deceniji 20. vijeka, uporedo sa usponom nacista. Ali kao što je ova istorijska skica pokazala, gotica je višeslojni istorijski fenomen, a samo jedan njen redukovan oblik bio je povezan sa nacističkom vladavinom. I to privremeno.
Firer je lično presjekao Gordijev čvor i opredijelio se za latinicu, koja je olakšavala komunikaciju sa porobljenim narodima. Međutim, nije imao vremena da to do kraja sprovede. Njegov Treći Rajh se urušio maja 1945.
Poslije rata su saveznici u okupiranoj Njemačkoj davali prednost latinici – malo je ko od nadležnih okupacionih vlasti htio da čita „njemačko pismo“, pa su oficiri za štampu rado listali novine sa latiničnim naslovima. A na istoku zemlje, u sovjetskoj okupacionoj zoni, postala je tražena i – ćirilica.
Novine koje su držale do sebe razvile su svoje ime kao logotip na gotici. To je sugerisalo ozbiljan pristup. Uzor je bio Njujork Tajms, koji je svoj čuveni logo sa „crnim slovima“ razvio još sredinom 19. vijeka.
Na skoro svakoj trafici u Njemačkoj mogao je da se vidi logotip lokalnih novina. I taj vizuelni začin njemačkih ulica povlači se pred latinicom, onako kako se štampane stvari povlače pred digitalnim slovima.
Tokom decenija gotica se uglavnom viđala na zahvalnicama i poveljama. Povukla se na germanističke katedre i u antikvarnice. Od šezdesetih godina su neke supkulture u svom muzičkom izrazu otkrile za sebe goticu – britanska i njemačka „crna slova“. Teški metal je skoro obavezno stilizovao nazive bendova i albuma u duhu gotice. Darkeri koji su slavili gotičku mistiku često i u bizarnim formama dali su svoj doprinos. U talasu tetovaža koji je zahvatio planetu posebno mjesto su zauzela gotički izlomljena slova.
U zemlji su se ovakvi natpisi zadržali nad restoranima koji sugerišu tradiciju, rustikalnost, solidnost. Na božićnim vašarima gotica naglašava njemačko porijeklo hrane.
I ja posjedujem jednu njemačku knjigu na gotici. Balada o Princu Ojgenu – kod nas se ime čuvenog habzburškog vojskovođe italijansko-francuskog porijekla često izgovara kao Eugen – koji je htio da za cara osvoji grad i tvrđavu Beograd. Nabavio sam je u jednoj antikvarnici u Regenzburgu prvom polovinom devedesetih. Neko vrijeme sam pokušavao da poluglasno čitam goticu. Uz tabelarni pregled „njemačkog pisma“ uspio sam da postignem brzinu slogovnog sricanja iz osnovne škole.
Ko bi rekao da će jedan od dželata „staronjemačkog pisma“ biti baš Adolf Hitler, čiji su se sljedbenici neko vrijeme kleli u goticu. Ostatak su uradile globalizacija i digitalizacija.
Bonus video:
