Kanadski premijer Mark Karni održao je prošle sedmice gotovo besprekoran govor o prošlosti, sadašnjosti i budućnosti svjetskog poretka. Riječ je o tekstu koji će budući istoričari gotovo sigurno citirati. Jedini problem bilo je mjesto na kojem je izgovoren: godišnje okupljanje bogatih i moćnih u Davosu, u Švajcarskoj, pod nazivom Svjetski ekonomski forum.
Svjetski ekonomski forum (WEF) je 1971. godine osnovao Klaus Švab, s namjerom da promijeni svijet okupljanjem poslovnih, političkih, naučnih i “drugih društvenih lidera”. Tu proklamovanu misiju podržava bezbroj nevladinih organizacija. Ali na tom spisku oduvijek nedostaje samo društvo - odnosno ljudi koji nastanjuju države, rade u kompanijama ili sjede u salama s liderima kojima je lakše da razgovaraju međusobno nego da slušaju obične ljude.
Učešće na WEF-u nije jeftino. Pored godišnjih članarina i partnerskih naknada u iznosu od 60.000 do 600.000 švajcarskih franaka, učesnici plaćaju oko 27.000 dolara za svakog delegata poslatog u Davos. Pozvani gosti sa ograničenim finansijskim mogućnostima (mnogi od njih iz akademske sfere) mogu učestvovati besplatno, ali samo zato što služe kao prolazna zabava drugim učesnicima Foruma u trenucima kada nisu zauzeti zakulisnim, neformalnim sastancima. (Govorim iz ličnog iskustva, jer sam jednom bila pozvani gost.)
Zvanično, Svjetski ekonomski forum ne postoji radi sklapanja poslova, već radi razmjene ideja i uspostavljanja dijaloga među stejkholderima, s ciljem da se svijet učini boljim mjestom. Ali gdje se još može sresti toliki broj uticajnih ljudi, na jednom mjestu i tokom dovoljno dugog vremena da se razgovara o mogućim poslovima? Uz to, WEF se ponosi time što je “pomogao smanjenju tenzija između Grčke i Turske 1988. godine”, što je “podržao miran prenos vlasti u Južnoj Africi organizovanjem susreta između Nelsona Mandele i Frederika de Klerka”, kao i time što “pomaže vladama i ekonomskim akterima da zajedno rade na prelasku ka zelenoj ekonomiji”.
Na ovom spisku nema drugih dogovora, za koje možda nikada nećemo ni saznati. Među onima koji jesu na njemu, posebno se izdvaja ozloglašena šema “krediti za akcije” iz 1996, čiji je cilj bio da se podrži reizbor ruskog predsjednika Borisa Jeljcina, tako što su njegovoj vladi odobravani kratkoročni krediti u zamjenu za to da grupa dobro povezanih bankara preuzme kontrolu nad najvrednijim prirodnim resursima zemlje (naftom, aluminijumom, niklom i gasom). Iako je taj dogovor nakratko spasao tek nastajuću demokratiju u Rusiji, on je stvorio oligarhiju i otvorio put obnovi autoritarizma pod Vladimirom Putinom.
Demokratija je u Davosu često bila gubitnik, i to ne bi trebalo da čudi. Čitav skup osmišljen je kako bi se do rezultata dolazilo bez rasprava i debata koje se vezuju za normalno funkcionišuću demokratiju. Sjajan primjer za to su “programi strukturnog prilagođavanja” koje su Međunarodni monetarni fond i Svjetska banka nametali zemljama kojima je bila potrebna finansijska pomoć tokom 1990-ih i 2000-ih godina. Uslovi za dobijanje tih kredita zahtijevali su smanjenje socijalne potrošnje, reformu tržišta rada i bolne mjere stroge budžetske štednje. Iako te programe nije osmislio WEF, Forum je bio mjesto usaglašavanja interesa i vršenja pritiska na zemlje zajmoprimce: nemate alternativu.
Još jedna antidemokratska mjera bila je klauzula o rješavanju sporova između investitora i države (ISDS) u trgovinskim i investicionim sporazumima. Ovaj poklon multinacionalnim korporacijama možda i nije izmišljen u Davosu, ali je tamo svakako njegovan i podržavan. Klauzula omogućava privatnim kompanijama da tuže suverene države zbog izgubljene dobiti usljed “nepravednog i nejednakog tretmana”, a presude donose arbitražni sudovi koji su van jurisdikcije tih država. Pošto novac odlučuje, sama prijetnja arbitražom bila je dovoljna da blokira brojne domaće reforme koje strani investitori nisu voljeli.
Razmislite i o ulozi WEF-a u normalizaciji finansijske arhitekture koja je dovela do finansijske krize 2008. godine. Do januara 2009, kada su se ministri finansija i bankari okupili u Davosu, programi pomoći su već bili završeni, sistem se stabilizovao i niko nije želio drastične mjere restrukturiranja. Umjesto toga, uvedeni su stres testovi za banke. Neke od njih su postale još veće i moćnije nego prije, a praksa “bankarstva u sjenci” (shadow banking) uglavnom je potpuno izmicala nadzoru.
Na kraju, tu je i prelazak na zelenu ekonomiju, koju WEF navodi kao jedan od svojih uspjeha. Jedini problem je što se taj prelazak zapravo nije desio, dijelom i zahvaljujući Davosu. Korporativni lideri žestoko se protive politici koja bi oporezovala ugljenik, pa je “kompenzacija emisija ugljenika” postala nova mantra - ne zato što je efikasna u borbi protiv klimatskih promjena, već zato što je jeftinija za najveće zagađivače, od kojih su mnogi partneri WEF-a i njegovi redovni učesnici. ESG kriterijumi (ekološki, društveni i upravljački), zeleni sertifikati, stejkholder kapitalizam i druge ideje razvijene u Davosu rezultirale su kolosalnim gubljenjem vremena i resursa koji su mogli i trebalo da budu uloženi u efikasnije mjere.
Kao platforma na kojoj politički i poslovni lideri mogu da uživaju u međusobnom društvu, WEF je bio inkubator normi koje su oblikovale globalnu ekonomiju kakvu danas poznajemo. Ipak, sada je došlo do pucanja tog svjetskog poretka. Karni to prepoznaje, ali smatra da ne treba oplakivati njegov kraj. Da bi se izgradio novi poredak zasnovan na vrijednostima, vođe starog poretka moraju sići sa svog “Čarobnog brijega” i povezati se s ljudima iz ravnice. To je ono što je Hans Kastorp, protagonista istoimenog romana Tomasa Mana, učinio, nakon što je proveo mnogo godina raspravljajući o uzvišenim idejama u razređenom vazduhu Davosa. U njegovom slučaju, to je došlo prekasno. Stari poredak se srušio i počeo je Prvi svjetski rat.
Autorka je profesorka uporednog prava na Pravnom fakultetu Univerziteta Kolumbija
Copyright: Project Syndicate, 2026. (prevod: N. R.)
Bonus video:
