Napoleon je ismijavao svog ministra spoljnih poslova, kneza Taljerana, govoreći da je “de la merde dans un bas de soie” (govno u svilenoj čarapi). Ta dosjetka mi je pala na pamet dok sam gledao kako Trampov ministar spoljnih poslova, američki državni sekretar Marko Rubio, govori na ovogodišnjoj Minhenskoj bezbjednosnoj konferenciji.
Potpredsjednik SAD, Dž. D. Vens, otputovao je prošle godine u Minhen da evropskim liderima očita bukvicu. Kritikovao je imigracionu politiku EU, njenu borbu protiv govora mržnje i nastojanja da krajnju desnicu drži podalje od vlasti. Rubio je Vens “u svilenim čarapama”. Poručio je praktično isto, samo je to ovog puta bilo umotano u diplomatsku gazu.
Godine 2016, Rubio je Trampa nazvao “prevarantom” kome se ne mogu povjeriti nuklearni kodovi. Sada je Rubio Trampov glavni diplomata - i upravo je, bez ijedne riječi protivljenja, dozvolio da istekne posljednji funkcionalan sporazum o kontroli nuklearnog naoružanja između Rusije i SAD.
Rubijeva izdaja sopstvenih uvjerenja toliko je temeljna da mu je obezbijedila najvišu poziciju. U Vašingtonu Donalda Trampa, pouzdaniji dokaz lojalnosti jeste imati principe u prošlosti i javno ih napustiti nego nemati nikakve principe.
Rubio je svoj govor u Minhenu začinio teatralnim ubjeđivanjem. Sjedinjene Države i Evropa “pripadaju zajedno”. Njihove sudbine su “isprepletene”. Amerika želi “oživljavanje saveza” i “snažnu Evropu”. Ali ono što, po njegovim riječima, drži Zapad na okupu nisu ni zajedničke institucije, ni posvećenost vladavini prava, a ni poslijeratna arhitektura sporazuma i multilateralne saradnje. Veze su “zajednička istorija, hrišćanska vjera, kultura, nasljeđe, jezik, porijeklo i žrtve koje su naši preci zajedno podnijeli”.
Ključne riječi ovdje su “hrišćanska vjera” i “porijeklo”. Rubio transatlantsku relaciju nije definisao kao politički savez, već kao civilizacijsku krvnu vezu - bliskost ukorijenjenu u religiji i krvnom srodstvu. “Uvijek ćemo biti djeca Evrope”, rekao je. Ova formulacija taj odnos ne definiše kao ugovor među suverenim i jednakim, već kao porodičnu vezu - naslijeđenu, ne izabranu, u kojoj lojalnost proizlazi iz biologije, a ne iz zajedničkih principa i ciljeva.
To nije jezik NATO-a. To je jezik Samjulea Hantingtona koji je govorio o “sukobu civilizacija”. Prema toj ideji, Zapad se ne definiše po svojim uvjerenjima, već po tome ko je; ne po svojim principima, već po krvnim vezama i vjeri. To je formula koja podiže imaginarni zid oko hrišćanske Evrope i njene dijaspore, a izvan njega ostavlja evropske muslimanske građane, sekularne tradicije Francuske Republike i multivjersku stvarnost savremenog evropskog života.
Obećavajući budućnost “jednako ponosnu, suverenu i vitalnu kao što je bila prošlost naše civilizacije”, Rubio je otkrio karte. Budućnost koju opisuje nije vizija nečega što tek treba izgraditi. To je prošlost projektovana u budućnost - nostalgija upakovana kao cilj.
Dakle, ispod svile se krila ista jadikovka koju je Vens izgovorio prošle godine, sada iznesena sa nešto boljim manirima: Evropa je svoju suverenost prepustila multilateralnim institucijama, Evropa je zatočenik “klimatskog kulta” koji osiromašuje njene građane, masovna imigracija prijeti da “zbriše civilizaciju”.
“Brisanje civilizacije” svakako nije neutralan opis demografskih promjena. To je rječnik evropske krajnje desnice, opsjednute idejom “velike zamjene” bijelog stanovništva. Rubio je u Minhenu, predstavljajući najmoćniju vladu na svijetu, legitimisao narativ koji imigraciju ne prikazuje kao politički izazov koji treba riješti, već kao egzistencijalnu prijetnju opstanku zapadne civilizacije. (...)
Rubijeva uglađenost učinila je tu frazu opasnijom, ne bezazlenijom: zaodjenuta u diskurs navodne zajedničke brige za evropsku budućnost, zvučala je gotovo brižno - kao da Trampova administracija samo pokušava da spase svoje prijatelje od opasnosti koju oni, budući suviše učtivi, ne imenuju. Ali rezultat je sužavanje prostora za pragmatičnu saradnju u oblasti azila, mobilnosti radne snage i integracije - stvarnog posla koji evropske vlade moraju da obave - uz istovremeno pružanje podrške evropskim nacionalističkim partijama kakvu su teško mogle da sanjaju prije Trampa.
Rubijeva ležerna upotreba pogrdnog izraza “klimatski kult” takođe zaslužuje pažnju i to ne zbog onoga što govori o klimatskoj politici, već zato što otkriva ispraznost njegovog pozivanja na slavnu budućnost koju njegov šef navodno gradi. Klimatska politika je, po definiciji, ulaganje u budućnost - možda i najdalekosežnije od svih, za bilo koju generaciju. Nazvati je kultom, odbaciti napore za ublažavanje klimatskih promjena kao vjersku zabludu, dramatičan je način da se kaže kako se buduća nastanjivost planete ne isplati.
Uz to, Rubijev raspored sastanaka nije odgovarao njegovoj retorici. U petak, dan prije svog govora, preskočio je razgovore o Ukrajini u “Berlinskom formatu” - u kojima su učestvovali predsjednik Ukrajine Volodimir Zelenski, Francuske Emanuel Makron, njemački kancelar Fridrih Merc, kao i čelnici Evropske komisije, Evropskog savjeta i NATO-a. Nakon govora odletio je u Bratislavu i Budimpeštu da bi se sastao sa Robertom Ficom i Viktorom Orbanom - dvojicom lidera EU najsklonijih Rusiji. Njih dvojicu Tramp naziva ideološkim saveznicima i nedavno ih je ugostio u Mar-a-Lagu.
Dakle, dok je publici u Minhenu govorio da SAD žele “snažnu Evropu”, javno je podržao lidere koji su karijere izgradili napadajući evropske institucije iznutra, blokirali zajedničko djelovanje i njegovali veze sa ruskim predsjednikom Vladimirom Putinom. Kada je u intervjuu poslije govora bio pritisnut pitanjima o Ukrajini, Rubio je izrekao znakovitu formulaciju: SAD žele sporazum s kojim Ukrajina može da “živi” i koji Rusija može da “prihvati”. Ključ je u asimetriji. Očekuje se da će Ukrajina to tolersati, a Rusija biti zadovoljna.
Rubio nije iz Minhena odletio u Bratislavu i Budimpeštu da bi ojačao transatlantski savez. Otišao je da pokaže kakvu Evropu SAD preferiraju: ne Evropu kolektivne odbrane i kolektivnog suvereniteta, već Evropu vlada koje prkose EU, udvaraju se Kremlju i to nazivaju suverenitetom.
Rusije i Kine u Rubijevom govoru nije bilo. Neprijatelji koje je identifikovao nisu bile autoritarne velike sile, već imigracija, klimatska politika i multilateralizam na koji se zapadni savez oslanja još od 1945.
Kineski ministar spoljnih poslova Vang Ji rado je iskoristio priliku i izjavio da “određene zemlje” koje podrivaju multilateralnu saradnju i oživljavaju duh Hladnog rata snose glavnu odgovornost za današnju globalnu paralizu. Takve optužbe bilo bi teže artikulisati da Rubio nije, sa iste pozornice, odbacio poslijeratni institucionalni poredak.
Rubio nije Taljeran. Taljeran je služio interesima Francuske preoblikujući ravnotežu moći u Evropi, dok Rubio služi predsjedniku koji uništenje miješa sa snagom, a nostalgiju sa obnovom. Svilene čarape su pomogle da se ublaži ton i podiđe publici. Ali ispod njih se krila ista poruka koju je Vens prošle godine otvoreno izgovorio: Evropa je korisna ako je podređena; zapadna civilizacija definisana je isključivošću; zajednička budućnost je moguća ali samo pod uslovima koji garantuju da zapravo nikada neće postojati.
Autor je profesor prava na New York University School of Law
Copyright: Project Syndicate, 2026. (prevod: N. R.)
Bonus video:
