Prošlo je dvadeset godina otkad je održan referendum 21. maja 2006. godine, kada je Crna Gora postala nezavisna. To je bio kraj jedne državne i političke epohe, a slika “dva oka u glavi", koja je često korištena da opiše odnos Srbije i Crne Gore, dobila je svoje mjesto u istoriji. Od tada, ova dva oka gledaju svijet, ali svako iz svog ugla, sa različitim ciljevima, savezima i često lutanjima.
Pitanje koje se danas nameće glasi: gdje su dvadeset godina kasnije Srbija i Crna Gora?
Crna Gora je nakon 2006. godine jasno rekla što želi. Izabrala je Zapad i ono što on predstavlja. To se najbolje vidi iz činjenice da je postala članica NATO-a, 5. juna 2017. godine. Time je pokazala da želi ići zapadnim putem, bez obzira na mnoge pokušaje destabilizacije.
Crna Gora je danas najozbiljniji kandidat za ulazak u Evropsku uniju. Otvorila je sva 33 poglavlja za pregovore, a zatvorila je 13. Plan je ambiciozan, ali jako važan. Cilj je zatvoriti preostala poglavlja do kraja ove godine. Moto vlade u Crnoj Gori je “28 do 28". To znači da bi Crna Gora mogla postati 28. članica Evropske unije do 2028. godine.
Evropski put Crne Gore je bio usporen zbog unutrašnjih slabosti. Čak su i pregovori 2019. bili skoro blokirani. Ključni pomak desio se nakon 2020. godine.
Smjenjivost vlasti, koja je tada prvi put ostvarena, bila je dobra za demokratski poredak. Nakon toga, Crna Gora je imala tri premijera, što je pokazalo da vlast nije nedodirljiva. U isto vrijeme, počela je ozbiljna borba protiv organizovanog kriminala i korupcije. Duvanska mafija, koja je godinama bila simbol zarobljene države, je razbijena. Visoki funkcioneri iz sudstva, tužilaštva, policije i politike su procesuirani. Uprkos brojnim otporima, rezultati tih procesa postali su vidljivi i mjerljivi - ne samo domaćoj javnosti, već i institucijama Evropske unije.
Srbija je, sa druge strane, nakon 2006. godine krenula drugačijim putem. Poslije početnog perioda vladavine Demokratske stranke, vlast su nedugo zatim preuzeli radikali koji i danas dominiraju političkom scenom kroz Srpsku naprednu stranku, oslanjajući se na savezništvo sa strukturama iz devedesetih. Spoljnopolitička strategija Beograda godinama se zasnivala na balansiranju između četiri centra moći - Evropske unije, Sjedinjenih Američkih Država, Rusije i Kine.
Ta politika „sjedjenja na četiri stolice“ u jednom periodu donosila je taktičke koristi. Vlast je opstajala. To je bio prioritet. Različitim ustupcima zadovoljavane su velike sile, dok je vlast zadržavala manevarski prostor. Međutim, geopolitičke okolnosti su se promijenile, a prostor za balansiranje se dramatično suzio.
Danas se Srbija nalazi u svojevrsnoj pat poziciji. Pristupni pregovori sa Evropskom unijom su faktički blokirani. Otvoreno je 19 poglavlja, neotvoreno 12, a do sada su zatvoreno svega 2 i to 2016. i 2017. godine. Već 9 godina je prošlo od posljednjeg zatvorenog poglavlja.
Paralelno s tim, sve snažniji je narativ prema kojem Evropska unija nije nužna ili čak nije poželjna za Srbiju. Taj diskurs stoji u oštrom kontrastu sa realnošću u kojoj desetine hiljada građana Srbije svake godine odlaze upravo u zemlje EU, u potrazi za sigurnošću i ekonomskom perspektivom. Anti-EU narativ je plasiran kako bi se opravdala nesposobnost u evropskim integracijama.
Odnosi sa Sjedinjenim Američkim Državama dodatno su opterećeni nizom kontroverzi. Navodi da su kancelarije firme Dominion, povezivane sa izbornim krađama u SAD 2020. godine, djelovale iz Beograda, kao i bliski odnosi zvaničnog Beograda sa uhapšenim predsjednikom Venecuele Nikolasom Madurom, dodatno su narušili povjerenje Vašingtona. Pokušaji popravljanja odnosa sa SAD kroz simbolične i materijalne ustupke, poput pitanja zgrade Generalštaba, pokazali su se kao politički neuspješni.
Istovremeno, odnosi sa Rusijom ostaju ambivalentni - formalno bliski, ali suštinski opterećeni činjenicom da Srbija predstavlja značajnog izvoznika municije koja završava na ukrajinskom ratištu. Portparolka ruskog Ministarstva spoljnih poslova Marija Zaharova je rekla da srpski predsjednik daje jednu vrstu izjava dok je u Moskvi, a drugu u drugim regionima što, kako je navela, stvara utisak da Srbija ima još jednog predsjednika Vučića. Slučaj Naftne industrije Srbije dodatno komplikuje odnose i ostavlja utisak netransparentnosti i strateške konfuzije.
Jedini konzistentno stabilni odnosi Srbije ostaju oni sa Kinom. Ipak, dugoročno geopolitičko oslanjanje na Kinu, u srcu Evrope i u okruženju koje je dominantno evroatlantsko, nosi ozbiljne rizike i ograničenja.
Dvadeset godina nakon razdvajanja, metafora „dva oka u glavi“ dobija svoje puno značenje. Dok Crna Gora, uz sve slabosti i unutrašnje lomove, ide ka punopravnom članstvu u Evropskoj uniji, Srbija ulazi u geopolitički lavirint. Ulazi u prostor sudara interesa velikih sila. A u takvim sudarima, istorija neumoljivo pokazuje jedno pravilo: cijenu uvijek najskuplje plaćaju mali.
Autor je ekonomista
Bonus video:
