Tokom proteklih deceniju i po, mađarski premijer Viktor Orban etablirao se kao istaknut lider u Evropi. Ipak, autoritarni lideri nisu imuni na politiku, ekonomske padove i promjene u međunarodnim odnosima. Zbog trenutne nestabilnosti ova tri faktora, Orbanov uticaj na vlast slabi pred parlamentarne izbore u zemlji 12. aprila.
Ako njegova stranka Fides izgubi, posljedice će se proširiti daleko izvan Mađarske, koja je dugo bila orijentir za međunarodne političke trendove. Čak i prije dolaska Donalda Trampa na američku političku scenu, Orbanovu Mađarsku je već obilježio uspon populističkog neliberalizma i novi krajnje desničarski pokret. Svako ko želi da spriječi ili izbjegne vladavinu autoritarnog lidera pažljivo će pratiti ove izbore.
Mađarska predizborna kampanja već pruža korisne lekcije. Prva je da čak i u “izbornoj autokratiji” poput Mađarske, tradicionalna politika i dalje ima značaj. Politička vještina i mobilizacija običnih ljudi mogu da protresu stvari i dovedu u pitanje iluziju nepobjedivosti. Orbanova harizma i politički talenat pomogli su mu da postane jedan od najdugovječnijih evropskih lidera. Ali harizmatični lideri su ranjivi kada dobiju podjednako harizmatične rivale, a Orban se upravo suočava sa jednim takvim - kroz Petera Mađara.
Bivši član Fidesa, Mađar je uveo revoluciju u mađarsku politiku predvodeći opozicionu stranku Tisa (Poštovanje i sloboda). On igra po Orbanovim pravilima, što znači da bi Orbanov politički imidž - hrabri borac za slobodu koji smjelo brani evropske vrijednosti - mogao postepeno biti demistifikovan.
Mađar ima samo djelić Orbanovog iskustva, ali djeluje kao iskusan politički profesionalac. Skrenuo je pažnju na Orbanovo loše upravljanje, uključujući loše stanje infrastrukture i sektora zdravstvene zaštite i obrazovanja - oblasti koje su zapostavljene zbog pretjeranog fokusa aktuelnog premijera na kulturne ratove i spoljnu politiku. Takođe je izuzetno disciplinovano vodio kampanju, gradeći aktivnu i entuzijastičnu bazu birača kroz stotine interakcija licem u lice.
Uspon sposobnog izazivača je, međutim, samo pola priče. Druga lekcija je da čak ni duboko ukorijenjeni moćnici ne mogu ignorisati ekonomiju. Prije kovida-19, godišnji rast BDP-a Mađarske u prosjeku je iznosio 3,6% (zahvaljujući stalnom prilivu kohezionih fondova Evropske unije), što je Orbanu omogućilo da tvrdi da je životni standard konstantno rastao pod njegovim nadzorom. Ali od pandemije, rast je praktično stagnirao, iznoseći samo 0,4% u 2025. godini - znatno ispod prosjeka EU, da i ne pominjemo prvobitni cilj vlade od 3,4%.
Orban je, očekivano, pojačao zastrašivanje, tvrdeći da bi vlada Petera Mađara poslala Mađare i njihov novac u rat u Ukrajini. Ipak, ekonomija ostaje odlučujuće pitanje. Radnička klasa i niža srednja klasa, koja je tradicionalno podržavala Fides iz praktičnih razloga, posebno su teško pogođene. Potrošačke cijene u Mađarskoj su rasle brže nego u bilo kojoj drugoj zemlji EU - za 66% između 2015. i 2024. Čak će i najharizmatičniji lider teško zadržati glasače pod takvim uslovima.
Posljednja lekcija se tiče međunarodnog konteksta u kojem se odvija mađarska predizborna kampanja. Evropski lideri - umorni od rata u Ukrajini i uplašeni Trampovom intervencijom u Venecueli i njegovim planovima za Grenland - nastoje da razviju novi strateški stav i ojačaju svoje vojne kapacitete i bezbjednosnu infrastrukturu. Ali i evropska krajnja desnica traži sopstvene saveze, a nova Strategija nacionalne bezbjednosti SAD (NSS) ne ostavlja nikakvu sumnju o tome koga podržava Trampova administracija.
Dakle, iako dinamika izborne kampanje i stanje ekonomije mogu ići u korist Mađarske, širi geopolitički uslovi mogli bi ići na ruku Orbanu, besramno lojalnom Trampovom pristalici. Ipak, Trampov povratak na vlast Orbanu nije donio mnogo. Kao i ostatak EU, Mađarska je patila od Trampovih carina i povezane neizvjesnosti. Uz to, Tramp je zanemario obnavljanje sporazuma o dvostrukom oporezivanju između SAD i Mađarske, koji je raskinula Bajdenova administracija, a američka kreditna linija od 20 milijardi dolara, za koju je Orban mislio da je obezbijedio tokom svoje posjete Bijeloj kući prošle godine, izgleda je izgubljena u prevodu.
Naravno, uprkos tome što to nije korisno za Mađarsku, Tramp bi ipak mogao lično da ispuni Orbanove želje. Nova Strategija nacionalne bezbjednosti SAD Mađarsku svrstava u zemlje koje MAGA želi da odvoji od EU, implicirajući da bi moglo doći ne samo do ruskog, već i američkog miješanja u predstojeće izbore. Ipak, malo je vjerovatno da će bilo kakva Trampova podrška doći bez ikakvih uslova. Orban je već obećao da će kupiti američku energiju, uključujući male modularne nuklearne reaktore vrijedne do 20 milijardi dolara.
Za sada su, međutim, Mađar i njegova stranka u vodećoj poziciji, podstaknuti opojnom kombinacijom bijesa i nade. Moćnici se, međutim, neće zaustaviti ni pred čim da bi se održali na vlasti, a Orban sigurno ima još asova u rukavu. Od poigravanja sa idejom “rokade” - postavljanja marionetskog šefa države, po ugledu na Vladimira Putina kada je ubacio Dmitrija Medvedeva u Kremlj na jedan mandat 2008. godine - do “preplavljivanja zone” dezinformacijama koje generiše vještačka inteligencija, Orban ima mnogo alata pomoću kojih može da održi igru koja ide u njegovu korist.
Bez obzira na ishod, izbori u Mađarskoj će biti pažljivo praćeni. A ako Peter Mađar pobijedi, njegov scenario može poslužiti kao model drugima.
Autorka je viša istraživačka saradnica u Centru za evropske reforme i bivša direktorka istraživanja u organizaciji Fridom Haus
Copyright: Project Syndicate, 25. 2. 2026. (prevod: N. R.)
Bonus video:
