Može li klimatska kriza da ujedini Evropu?

Evropa se našla u geopolitičkom okruženju koje postaje sve više neprijateljsko, ali Evropska unija teško uspijeva da okupi države članice oko zajedničkog političkog projekta. Bezbjednost, konkurentnost, migracije i demokratske vrijednosti - sve je to važilo za osnovu za produbljivanje integracije. Međutim, pokazalo se da to nije dovoljno.

U međuvremenu je ekologija, nekada u samom središtu evropskog političkog projekta, potisnuta u drugi plan i postala žrtva raskida sa izvjesnošću prošlosti i prelaska u neizvjesnu budućnost. Ipak, odbacivanje ekoloških prioriteta, uključujući borbu protiv klimatskih promjena, kao prevaziđenih tema, pokazuje nerazumijevanje kako same krize kojom su povezani, tako i njihovog značaja za političko jedinstvo Evrope.

Dovoljno je osvrnuti se na istorijske korijene evropskog ujedinjenja. Govoreći na Mirovnom kongresu u Parizu 1849. godine, Viktor Igo je izrazio težnje mnogih generacija evropskih intelektualaca koji su sanjali o federalnoj republici koja bi bila kadra da donese mir i stabilnost kontinentu.

“Doći će dan”, govorio je Igo, “kada ćemo vidjeti dvije velike zajednice - Sjedinjene Američke Države i Sjedinjene Evropske Države - kako jedna drugoj pružaju ruku preko okeana, razmjenjuju svoje proizvode, umjetnost i plodove genijalnosti, uređuju svijet, pretvaraju pustinje u plodnu zemlju, usavršavaju Božje djelo pred očima njegovog Tvorca i zajedno uživaju u opštem blagostanju.”

Međutim, sprovođenje republikanskih ideala u okvirima kontinentalne politike nailazilo je na ozbiljan teritorijalni problem. Tokom vjekova, republike su uglavnom bile ograničene na prostore gradova-država, jer se široko političko učešće na velikim teritorijama smatralo neostvarivim. Američka revolucija promijenila je tu predstavu, pokazavši da predstavnički oblik vlasti može da objedini geografski raspršeno stanovništvo u jedinstven ustavni poredak koji upravlja i ljudima i fizičkim prostorom koji nastanjuju.

Početkom 20. vijeka mislioci poput italijanskog ekonomiste Luiđija Einaudija smatrali su federalnu republiku jedinom alternativom imperijalnoj dominaciji i krhkoj Ligi naroda. Tokom međuratnog perioda podrška federalizmu postepeno je jačala. U knjizi “Panevropa” (1923) Riharda fon Kudenhova-Kalergija, kao i u eseju Filipa Kera “Pacifizam nije dovoljan” (1935), zastupana je teza da trajni mir može da obezbijedi jedino federalni sistem.

Evropska federacija zamalo je nastala 1940. godine, kada je vlada Vinstona Čerčila, kako bi se zaustavilo napredovanje nacističke Njemačke, predložila stvaranje punopravne političke unije između Velike Britanije i Francuske. Taj projekat je propao nakon što je Francuska zaključila primirje, ali je njegov glavni arhitekta, Žan Mone, kasnije postao jedan od vodećih zagovornika poslijeratne evropske integracije i postavio temelje Rimskog, Mastrihtskog i Lisabonskog ugovora.

Danas, kada sukobi podrivaju temelje poslijeratnog prosperiteta Evrope, federalistička ideja ponovo dobija na snazi, a produbljivanje klimatske krize moglo bi da postane ključ za dalje evropsko ujedinjenje.

Budući da je globalno zagrijavanje već premašilo prag od 1,5°C, klimatske promjene više nisu teorijska prijetnja. Prema podacima Svjetske meteorološke organizacije, evropski kontinent zagrijava se dvostruko brže od ostatka svijeta.

Tokom 2025. godine razorne poplave i suše prouzrokovale su štetu veću od 40 milijardi eura, što je primoralo Španiju, Portugal i Italiju da izdvoje milijarde za obnovu područja pogođenih olujama. Kako se kriza bude produbljivala, očekuje se dalji rast troškova prilagođavanja klimatskim promjenama, što ovo pitanje čini prioritetom za čitav kontinent.

Ali, nije riječ samo o visini troškova. Savremeni život zavisi od naše sposobnosti da organizujemo i kontrolišemo okruženje u kojem živimo. Malo ko očekuje da će do posla morati da stiže kroz poplavljene ulice ili da danima sjedi u mraku, zahvaljujući jednom od ključnih dostignuća 20. vijeka - infrastrukturi koja promjenljivo prirodno okruženje pretvara u predvidljive uslove na kojima počiva industrijsko društvo.

Na primjer, početkom 1900-ih godina u svijetu gotovo da nije bilo akumulacionih jezera, pa su stanovništvo i poljoprivreda u potpunosti zavisili od nepredvidljivih padavina. Danas akumulacije ukupne zapremine oko 8.000 kubnih kilometara zadržavaju gotovo 20 odsto ukupnog svjetskog rječnog oticaja.

U Evropi je težnja ka materijalnoj sigurnosti istovremeno predstavljala i politički projekat. Širenje biračkih prava odvijalo se uporedo sa organizovanjem i uređenjem teritorija. Udio građana sa pravom glasa porastao je sa manje od trećine odraslog stanovništva 1900. godine na praktično 100% do 80-ih godina 20. vijeka. U istom periodu javna potrošnja na kontinentu povećala se sa približno 10 odsto BDP-a (uglavnom namijenjenih odbrani) na gotovo 50%, finansirajući ključnu infrastrukturu i socijalne sisteme koji omogućavaju zajednički prosperitet.

Prostor koji danas nastanjuju Evropljani - uključujući elektroenergetske mreže, puteve i sisteme zaštite od poplava - proizvod je političkog društvenog ugovora koji je povezao demokratsko učešće, ekonomski razvoj i sposobnost država da oblikuju fizičko okruženje. Međutim, ekstremne klimatske pojave sve češće opterećuju sisteme izgrađene da ih obuzdaju. Zato taj društveni ugovor počinje da se kruni i potkopava temelje na kojima počiva ostvarenje svih drugih političkih ciljeva.

Zbog toga je neophodno da životnu sredinu ponovo postavimo u središte evropske integracije. To podrazumijeva stvaranje političkog “mi”, ali ne kroz definisanje nekog spoljnog “oni”, kao što su mnogi nacionalni projekti činili tokom istorije, već kroz zajedničku borbu protiv klimatskih promjena.

Primjer za to pruža sama evropska istorija: holandski polderi, isušivanje močvara u Italiji, vodni tribunali u Španiji. Sve su to rezultati viševjekovnog kolektivnog upravljanja životnom sredinom, koje je pomoglo oblikovanju građanskog identiteta evropskog kontinenta.

Pored toga, naglasak na ekologiji mogao bi da pomogne u definisanju šire svrhe evropskog projekta. Kako elektrifikacija, automatizacija, odbrambene potrebe i veliki infrastrukturni poduhvati - od data centara do javnog prevoza - budu mijenjali izgled kontinenta, Evropljani će morati da odluče kako treba da izgleda prostor u kojem žele da žive. Životna sredina nije samo prirodna datost; ona je i politički proizvod koji počiva na državnoj vlasti i kontroli nad teritorijom. Posmatrana iz te perspektive, ekološka politika može da pomiri naizgled suprotstavljene prioritete - bezbjednost, razvoj i socijalnu državu - unutar jedinstvenog teritorijalnog okvira.

Takva agenda zahtijeva institucije koje će povezati lokalne interese sa kontinentalnim prioritetima i istovremeno vršiti stvarnu vlast nad prostorom. Dok savezna vlast u SAD ubira poreze, upravlja ogromnim vojnim aparatom i posjeduje gotovo trećinu ukupne teritorije zemlje, Evropska unija nema ni sopstveni poreski sistem ni stalnu vojsku. Ona čak ne posjeduje ni većinu zgrada u kojima rade njene institucije.

Ipak, EU se postepeno približava pojedinim elementima federalizma kroz svoje agencije i institucije zasnovane na ugovorima - od zajedničkog tržišta do Evropskog stabilizacionog mehanizma. Evropska unija koordinira politike i objedinjuje resurse država članica. U borbi protiv klimatskih promjena pojedine evropske institucije, uključujući Evropsku investicionu banku, morale bi da prerastu u razvojne agencije sa ovlašćenjima da planiraju, finansiraju i sprovode projekte na nivou čitavog kontinenta.

Zaštita životne sredine dala bi evropskom projektu ono što mu već dugo nedostaje: zajednički cilj ukorijenjen u stvarnosti svakodnevnog života. U vrijeme sve učestalijih klimatskih šokova, zaštita domova i preduzeća, kao i obezbjeđivanje vode i energije, više nisu samo tehnička pitanja. Oni mogu - i moraju - postati građanski temelj obnovljenog evropskog društvenog ugovora.

Autor je naučni direktor Evro-mediteranskog centra za klimatske promjene

Copyright: Project Syndicate, 2026. (prevod N. R.)