Dvije impresije o Mihaelu Martensu

Konferencija za štampu Zelenskog i Vučića, vjerovatno visoko rizična za obojicu, kao da je bacila novo svjetlo na Mihaela Martensa, njemačkog novinara, publicistu i vrijednog istraživača života i djela Iva Andrića. Mihael Martens, dugogodišnji dopisnik Frankfurter Allgemeine Zeitung (FAZ) za jugoistočnu Evropu, poslije nedavno održane konferencije u Beogradu postao je tema ne samo na ovom, nego i na mnogo širem prostoru.

U redovima koji slijede prenijeću svoje utiske o Martensu iz dvije situacije. I dvije različite impresije.

Prva impresija

Martensa sam upoznao u Herceg Novom na konferenciji “Moć kulture. Kultura sjećanja - politike i sjećanja”, u organizaciji Fondacije Konrad Adenauer. Po datumu posvete na knjizi o Andriću vidim da je to bilo 23. oktobra 2021. godine.

Pridružujem se onima koji smatraju da je Martensova knjiga “U požaru svjetova - Ivo Andrić, jedan evropski život” izuzetno dragocjena i zanimljiva. Radi se i o knjizi koja je promovisana kod nas upravo tokom navedene konferencije u Herceg Novom.

Knjiga je pisana, kako je i autor naglašavao, primarno za njemačku i evropsku publiku, a plod je sedmogodišnjeg istraživanja u mnogim arhivama, najviše njemačkim, odakle su osvijetljeni i mnogi do tada nepoznati detalji iz Andrićevog života. Posebno oni iz njegove političke i diplomatske karijere.

Iako se Andrić nerijetko tumači - a tako smo učili u školi - kao “pisac koji je opisao život u Bosni u vremenu otomanske dominacije”, Martens dobro zna da je tema mnogo opširnija i kompleksnija. Naime, malo je pisaca koji su kao Andrić svojim životom i književnim djelom toliko obilježeni istorijom i politikom svog vremena. Tu tezu, uostalom, zastupa Dušan Glišović u svom obimnom radu, vjerovatno najkompletnijoj biografskoj studiji o Andriću.

Visoko uvažavajući Iva Andrića, Martens nije zaobilazio mnoge, pa i one smatrane kontroverznim, detalje iz piščeve biografije. Ipak, bio je svjestan da nije lako otkriti tako enigmatičnu ličnost, i to u veoma komplikovanim istorijskim vremenima.

Možda je dovoljno podsjetiti da je Ivo Andrić, u svom životu - “što sanjam i što mi se dešava”, kako glasi naslov jedne njegove pjesme - stigao da, između ostalih, lično upozna Gavrila Principa, Adolfa Hitlera i Josipa Broza. Zato Martens ostavlja drugim istraživačima i generacijama da otkrivaju tajnu velikog pisca, “noćnog i dnevnog Andrića”.

Ništa manje komplikovana nije percepcija Andrića u našoj sredini, sa svim njenim specifičnostima. Posebno poslije ovdašnjeg požara istorije krajem prošlog vijeka.

Ne samo da su u nekih dvije godine objavljena odvojena izdanja Martensove knjige u Zagrebu, Beogradu i Sarajevu, već je knjiga dočekana dosta različito. Ipak, ujedinjeno u nekim kritičkim, tipično balkanskim pogledima.

Pripisuje se jednom drugom stranom novinaru sljedeći komentar o ekstremnim recepcijama i percepcijama Andrića na ovom prostoru, pa i povodom pojave Martensove knjige: “Hrvati mrze Iva Andrića jer, iako jeste rođen kao Hrvat, umro je kao Srbin. Srbi mrze Iva Andrića jer, iako je umro kao Srbin, rođen je kao Hrvat. Bošnjaci mrze Iva Andrića jer je rođen.”

Ovdje nisu u pitanju oni “zavađeni kalendari” o kojima je Andrić pisao, sa svim simboličkim značenjem. Nego se radi o poznatom neukusu nacionalističkih krugova kojima ne samo da nije jača strana javna pristojnost, već su ozbiljno kontaminirani mržnjama i šizofrenim stanjima ne malih dimenzija.

Ni prilikom promocije knjige u Herceg Novom nisu izostali komentari iz ovdašnjeg “požara svjetova”, pa je jedan učesnik, političko-nacionalni aktivista, smatrao da će dati doprinos diskusiji tvrdnjom da je Andrić “služio fašističkom režimu Stojadinovića”.

Njemački autor knjige o Andriću nije bio saglasan s tom ocjenom. I to je argumentovao vrlo smirenim tonom.

Sada to može biti manje važno, ali uskočio sam u temu, podsjećajući da je Andrić počeo i tako uglavnom nastavio kao integralni Jugosloven. To će u nekim kasnijim interpretacijama biti viđeno, ako ne kao istorijski sumnjiv stav, onda kao reakcionaran, pa i poguban za “proljeća naših naroda” koja su se rađala na ruševinama Jugoslavije.

Drugim riječima, pokušao sam da iznesem svoje mišljenje, makar to bilo i u pojednostavljenim formama - da je Andrić “služio” (kada je već taj neadekvatan glagol bio pokrenut) prvoj Jugoslaviji i drugoj Jugoslaviji. I da bi vjerovatno isto tako bilo i u trećoj, da se ona istorijski pojavila. Uostalom, nerijetko je citirana jedna Andrićeva rečenica: “Bolja je i loša Jugoslavija nego nijedna”.

Malo sam skrenuo od teme. Očigledno, veliki Andrić je i povodom izlaženja Martensove knjige bio neminovna tema, pa i malim ljudima koji prije uzimanja javne riječi i ne pitaju o svojoj (ne)dostojnosti same teme.

U svakom slučaju, Andrićevo veliko djelo, životni put daleko od mržnje, kao i njegov “superiorni stoicizam”, ostaju iznad, svijet za sebe, dostojan velikog respekta.

A ovdje sam htio da, makar improvizovano, dočaram jednu ličnu impresiju o Martensu kao odmjerenom intelektualcu i predanom istraživaču naših prostora, Andrića posebno. U to sam se mogao uvjeriti i tokom našeg razgovora u pauzama konferencije o jednoj zajedničkoj temi, pa i paralelnim istraživanjima - o Andrićevim analizama italijanskog fašizma i njegovog vođe, koje je 1925. godine pisac, tada još svjež diplomatskim iskustvom iz Rima, objavljivao pod pseudonimom u zagrebačkom listu.

Martens mi je tada rekao da planira da napiše knjigu o Andrićevim tadašnjim analizama fašizma i Musolinija.

Druga impresija

Mihael Martens, kojeg sam, rekoh već, u Herceg Novom zapazio kao inteligentnog i odmjerenog čovjeka, na konferenciji za štampu u Beogradu, ispred neobičnog političkog para, Zelenskog i Vučića, izgovorio je nekoliko rečenica koje su imale širok odjek, po nekima i dimenzije skandala.

U svakom slučaju, Martensove riječi, zapravo jedno njegovo pitanje Zelenskom, izazvale su mnoge reakcije, pa i u zapadnim medijima. Izgovorene riječi su znatno proširile temu, prebacujući je u daljim odjecima na politiku Evrope danas, povodom rata u Ukrajini i odnosa prema Rusiji.

Pitanje dopisnika FAZ-a glasilo je: “Kako mi Evropljani možemo da vam pomognemo da ubijate više Rusa?” Poslije kraće pauze dodao je: “Ruskih vojnika, naravno”.

Reakcije su bile burne u Rusiji, prilično jake i u Srbiji; sve to nije promaklo ni u nekim zapadnim zemljama, istina s nešto manje uzbuđenja. I matična kuća FAZ-a, kako čitamo, oglasila se saopštenjem, koje neki tumače i kao ograđivanje od intervencije svog novinara. Ipak, bez kritike Martensu, zapravo ukazivanjem da se samo radilo o nedovoljno preciznim formulacijama.

U tim odjecima odmah bih se distancirao od brutalnih napada na Martensa, pa i od neukusnih akcenata na povezanost njemačke nacionalnosti novinara i zahtjeva da se pobije što više Rusa, ili potezanja podatka da je Martensov djed zauzimao visoko i aktivno mjesto u nacističkoj hijerarhiji.

Ali dozvolio bih sebi da se osvrnem na ipak teško prihvatljive formulacije na konferenciji u Beogradu, koje je još teže povezati sa stilom ozbiljnog i obrazovanog novinara, što bez sumnje Martens jeste.

Naime, utisak je da se moguće i legitimno davanje za pravo Ukrajini u tom ratu može izraziti na drugi način, bez svođenja tog konflikta na pomoć za ubijanje što više Rusa.

Bez sumnje, paralelna, zapravo obrnuta moguća izjava nekog navijača ili saveznika Rusije u tom ratu, kao izraza dobre volje da se pomogne u ubijanju što više Ukrajinaca, bila bi sasvim sigurno neprihvatljiva.

U oba slučaja radi se o tragediji izgubljenih mladih života i tugama njihovih porodica.

Zar nije veća pomoć Ukrajini da - zbog nesreće ukrajinskog naroda da prvo bude uvučen u jedan apsurdni rat, da zatim plaća veliku cijenu ratnih tragedija - zar nije, dakle, bolje pozvati na zaustavljanje tog rata i nalaženje mirovnih rješenja, ma koliko to bilo teško?

Pozivi sa distance na dalja ubijanja, bez spremnosti da se pomogne Ukrajincima neposredno na ratnom poprištu, mogu se tumačiti vrlo različito. Između ostalog kao licemjerni, ratnohuškački, ili, kako je to već rečeno, “borbom sa distance do posljednjeg ukrajinskog vojnika”.

Na kraju krajeva, i ovo sada nema veze sa Martensom, među mnogim aktivnim posmatračima i pomagačima sa distance mogli bi biti i oni koji navijaju za što više žrtava na obje strane. Dva najbliža naroda. Slovenska. Repertoar cinizma specijalizovanih “proizvođača kriza” je izvjesno širok.

I konačno, Evropa, u ime koje je nastupio Martens. Iskusnom evropskom novinaru ne bi trebalo da promakne trenutak Evrope u kojem, nažalost, upravo izostaje njeno adekvatno djelovanje kao geopolitičkog subjekta na međunarodnom planu. To je vidljivo povodom mnogih ratnih konflikata u toku, koji su prostorno veoma blizu Evropi, recimo u Palestini, Iranu, Libanu… i u Ukrajini.

U svom komentaru jedan od najuglednijih italijanskih diplomata, sada na čelu Instituta za međunarodne odnose, Đanpiero Masolo, nedavno je ukazao na nekoliko momenata koji čine Evropu irelevantnom povodom ukrajinskog konflikta. Prvo - objektivno nema snagu da riješi konflikt; drugo - isuviše je svrstana povodom tog rata da ne može izboriti status medijatora za traženje diplomatskog rješenja.

Ovome treba dodati da je Evropa hronično podijeljena povodom mnogih pitanja, pa i oko ratova koji traju, uključujući i rat u Ukrajini.

Uostalom, o kojoj je Evropi Martens govorio? Evropskoj uniji ili koaliciji “Voljnih”, formiranoj povodom ukrajinskog rata i uglavnom predvođenoj Velikom Britanijom, u kojoj su “nevoljni” da trupama na terenu pomognu Ukrajini? Možda o evropskom NATO-u (kada već izostaje NATO u cjelini)?

Nećemo širiti temu ozbiljnim analizama u zapadnim sredinama koje su sigurno njemačkom novinaru poznate i koje ne prihvataju vodeće, crno-bijele interpretacije o tom ratu.

Recimo, Džona Miršajmera, profesora geopolitike na Univerzitetu u Čikagu. On od početka ukazuje na greške zapadne politike koje su, po njemu, izazvale rat, kao i da sadašnja ulaganja u trajanje rata (i “ubijanje Rusa”) vode sve većim nesrećama Ukrajine. Ne samo u razaranja i dalju eskalaciju rata sa novim žrtvama, nego u tim uslovima i širenje ruskih pretenzija koje će se, po toj školi mišljenja, na kraju i ostvariti.

Govorimo o američkom profesoru koji malo što ima zajedničko u poimanju vrijednosti sa ruskim predsjednikom Putinom, ali otvorenom kritičaru zapadne politike u Ukrajini, čija je vlast prihvatila ulogu geopolitičke table između suprotstavljenih rivala, sa visokom cijenom koju danas plaća.

Sve navedeno - zapravo živa i demokratska debata pro et contra na demokratskoj javnoj sceni zapadnih zemalja (za razliku od protektoratskih ambijenata koji čekaju nove instrukcije kako dalje da misle i postupaju) - ne oduzima pravo novinaru Martensu na njegov stav.

Ipak, nuđenje pomoći za dalje ubijanje kao pravac rješenja konflikta predstavlja određeno iznenađenje, posebno imajući u vidu pokazanu sposobnost autora za duboke analize, objašnjenja i nijanse u njima, koje je pokazao u knjizi o jednom istorijski i kulturno komplikovanom svijetu koji se zove Balkan.

Izvjesno, nastavak ubijanja u Ukrajini povećava mrtve duše u toj zemlji. U zemlji u kojoj je živio Nikolaj Gogolj, pisac romana “Mrtve duše”, klasičnog djela ruske književnosti. Govorimo o ukrajinskoj zemlji iz koje dolaze još dvojica velikana književnosti, Mihail Bulgakov i Isak Babelj, koji su svoja velika djela takođe pisali na ruskom jeziku.

Možda bi Martens proučavanjem, recimo, Gogolja, kao što je to uradio sa Andrićem, uspješnije i sa više nijansi objasnio ukrajinski konflikt nego što je to uradio na konferenciji za štampu u Beogradu.

Andrić je pisao da se ponekada i “rat omakne”.

Pa da pokušamo, uz pomoć Andrića - recimo da se i njegovom vrijednom biografu omakla jedna rečenica - i možda tako objasnimo ovu priču i nastali spor o Martensu.