Gotovo četiri decenije UNDP je razvojni partner Crne Gore. Novo poglavlje tog partnerstva počelo je 2006. godine, kada je, nakon obnove nezavisnosti i prijema zemlje u Ujedinjene nacije, uspostavljena Kancelarija UNDP-a u Crnoj Gori.
Dvadeset godina kasnije, jasno je da se razvoj ne može mjeriti brojem usvojenih zakona, strategija ili realizovanih projekata. Pravi pokazatelj uspjeha jesu ljudi – da li danas žive duže, imaju bolje obrazovanje, kvalitetnije javne usluge, više prilika i veću sigurnost da svoju budućnost grade upravo u Crnoj Gori.
Po tom kriterijumu, zemlja je ostvarila značajan napredak. Tokom protekle dvije decenije Crna Gora je napredovala sa 52. na 48. mjesto na globalnom Indeksu ljudskog razvoja, svrstavajući se među države sa veoma visokim nivoom ljudskog razvoja. Očekivani životni vijek porastao je na 77 godina, očekivano trajanje školovanja dostiglo je 15,5 godina, dok je nacionalni dohodak po stanovniku povećan za gotovo 74 odsto.
Iza ovih pokazatelja stoje godine reformi, ulaganja i partnerstava. Neka od ključnih postignuća koja smo zajedno ostvarili tokom proteklih dvadeset godina svjedoče o snazi partnerstva. Zajedničkim radom UNDP-a, institucija, lokalnih zajednica, privrede i građana, razvojne politike i reforme pretvorene su u konkretne promjene koje su oblikovale napredak Crne Gore i unaprijedile svakodnevni život ljudi.
Kada razvoj postane dostupan svima
Ljudski razvoj nema smisla ukoliko ne dopire do onih kojima je najpotrebniji.
Nekada je ostvarivanje prava iz socijalne zaštite podrazumijevalo dugotrajne procedure i obilazak više institucija. Danas informacioni sistem e-Social svakog mjeseca obrađuje više od 200.000 isplata i upravlja socijalnim davanjima vrijednim preko 1,2 milijarde eura, omogućavajući građanima da svoja prava ostvaruju brže, jednostavnije i transparentnije.
Slična promjena ostvarena je i u oblasti prava osoba sa invaliditetom. Umjesto prolaska kroz više od trideset različitih komisija i procedura, Crna Gora danas ima prvi sistem jedinstvenog vještačenja invaliditeta, zasnovan na ljudskim pravima, dostojanstvu i jednakim mogućnostima, u korist oko 60.000 građana i članova njihovih porodica.
Razvoj nije potpun ni bez rodne ravnopravnosti. Tokom protekle dvije decenije unaprijeđen je zakonodavni i institucionalni okvir, povećano učešće žena u javnom i političkom životu, a rodna perspektiva postala je sastavni dio kreiranja javnih politika.
Zelena tranzicija počinje od ljudi
Crna Gora je prva država na svijetu koja je ustavom definisana kao ekološka država. Danas se ta vizija sve više pretvara u konkretne politike, investicije i razvojne prilike.
Posljednjih godina unaprijeđen je sistem upravljanja klimatskim promjenama, pripremljen Nacionalni plan adaptacije, unaprijeđeni nacionalni klimatski ciljevi, razvijene politike cirkularne ekonomije, dok je Eko fond postao ključni nacionalni mehanizam za finansiranje zelene tranzicije. Istovremeno, površina zaštićenih područja povećana je sa devet na više od trinaest odsto državne teritorije, a više od 55.000 hektara vrijednih prirodnih ekosistema dobilo je dugoročnu zaštitu.
Međutim, zelena tranzicija nije samo pitanje zaštite prirode. Ona predstavlja priliku za razvoj novih znanja, novih radnih mjesta i održivije ekonomije.
To je posebno vidljivo u Pljevljima, gdje je pokrenut nacionalni proces pravedne tranzicije. Nakon sveobuhvatne socioekonomske analize regiona uglja i dijaloga koji je okupio više od 400 predstavnika institucija, privrede, akademske zajednice, sindikata i civilnog društva, fokus je danas na stvaranju novih razvojnih mogućnosti. Razvija se prvi Trening centar za zelena radna mjesta, analiziraju dugoročni efekti energetske tranzicije i jača institucionalni okvir koji treba da osigura da promjene budu planske, pravedne i usmjerene na ljude.
Rezultati zelene tranzicije već se osjećaju u domovima građana. Priča koja je počela lokalnim programom energetske efikasnosti u Pljevljima danas se sprovodi širom Crne Gore. Kroz Nacionalni program energetske efikasnosti, vrijedan 8,8 miliona eura i finansiran sredstvima Evropske unije u partnerstvu sa Eko fondom i UNDP-om, više od 3.500 domaćinstava unaprijedilo je energetsku efikasnost svojih domova, smanjilo račune za energiju i poboljšalo kvalitet stanovanja. Program je istovremeno pokrenuo značajna dodatna ulaganja građana, pokazujući da zelena tranzicija nije apstraktna klimatska politika, već topliji dom, niži troškovi života i bolji kvalitet svakodnevice.
Otpornost se gradi prije nego što katastrofa nastupi
Poplave, suše i požari sve češće podsjećaju da se razvoj više ne može planirati bez otpornosti.
Značajan napredak ostvaren je i u upravljanju rizicima od katastrofa – od unapređenja nacionalnih politika i zakonodavstva, preko lokalnih strategija otpornosti, do uvođenja jedinstvene metodologije Evropske unije za procjenu šteta i potreba nakon prirodnih nepogoda, za koju su obučene sve crnogorske opštine.
Takav pristup već daje konkretne rezultate. Sanacijom obale rijeke Bojane u naselju koje je pretrpjelo velike štete od poplava unaprijeđena je zaštita lokalnog stanovništva i infrastrukture, potvrđujući da ulaganje u prevenciju istovremeno štiti živote, prirodu i lokalni razvoj.
Briga o životnoj sredini podrazumijeva i odgovorno rješavanje naslijeđenih problema. Sanacijom jalovišta nekadašnjeg rudnika Brskovo u Mojkovcu, vrijednom 10,6 miliona eura, jedna od najvećih ekoloških prijetnji u zemlji pretvorena je u primjer uspješne obnove prostora.
Crna Gora je prvi put uspostavila nacionalni inventar i bezbjedno zbrinula 1.605 tona PCB (polihlorovanih bifenila) – izuzetno toksičnih industrijskih hemikalija koje su se decenijama koristile u elektroenergetskoj opremi i predstavljaju dugotrajnu prijetnju zdravlju ljudi i životnoj sredini. Time je uklonjen jedan od najvećih istorijskih izvora opasnog zagađenja i ispunjena jedna od važnih međunarodnih obaveza u oblasti zaštite životne sredine.
Razvoj počinje u lokalnim zajednicama
Najveće razvojne politike svoju pravu vrijednost dobijaju tek kada postanu vidljive u gradovima i opštinama – kroz kvalitetnije javne usluge, novu infrastrukturu, održiviji razvoj i veće mogućnosti za građane.
Kako se Crna Gora približava članstvu u Evropskoj uniji, lokalne samouprave imaće sve značajniju ulogu u planiranju razvoja, pripremi investicija i korišćenju evropskih fondova.
UNDP danas podržava opštine u unapređenju strateškog i prostornog planiranja, pripremi razvojnih i investicionih projekata, digitalnoj transformaciji lokalne uprave i razvoju kvalitetnijih lokalnih javnih usluga, uključujući usluge socijalne zaštite prilagođene potrebama građana. Istovremeno, razvijaju se novi modeli saradnje koji međunarodno iskustvo, stručna znanja i inovativne pristupe stavljaju u funkciju lokalnog razvoja i ubrzavaju pripremu strateških investicija.
Jednako važnu ulogu imaju organizacije civilnog društva, koje kroz partnerstvo sa institucijama doprinose razvoju lokalnih zajednica, socijalnoj inkluziji, zaštiti životne sredine, aktivnom učešću građana i pružanju usluga onima kojima su najpotrebnije.
Digitalna transformacija u službi građana i privrede
Digitalna transformacija nije cilj sama po sebi. Njena vrijednost mjeri se jednostavnijim procedurama, efikasnijim institucijama i boljim uslugama za građane i privredu.
Jedan od najznačajnijih iskoraka danas ostvaruje se u finansijskom sektoru. U partnerstvu sa Centralnom bankom Crne Gore, UNDP podržava modernizaciju platnog sistema kroz pristupanje SEPA području plaćanja i uvođenje TIPS Clone sistema za instant plaćanja. Ove reforme donijeće građanima i privredi brže, sigurnije i jeftinije finansijske transakcije, uz dalje usklađivanje sa evropskim standardima. Istovremeno, razvijaju se rješenja u oblasti održivih finansija i primjene vještačke inteligencije, čime se dodatno jača otpornost i konkurentnost finansijskog sistema.
Inovacije kao pokretač nove ekonomije
Održivi razvoj ne podrazumijeva samo rješavanje naslijeđenih problema, već i stvaranje novih prilika za rast.
Dok se ulaže u obnovu degradiranih prostora i unapređenje kvaliteta životne sredine, Crna Gora istovremeno razvija inovacioni ekosistem koji povezuje nauku, privredu i javni sektor. Zelene inovacije, digitalne tehnologije i održive finansije postaju važni pokretači konkurentnosti, otvarajući prostor za nova radna mjesta, razvoj preduzetništva i veću otpornost privrede.
Na taj način inovacije postaju prirodan nastavak zelene tranzicije – stvarajući nova rješenja za izazove budućnosti i pretvarajući održivost u pokretač ekonomskog razvoja.
Ulaganje u generacije koje dolaze
Svaka održiva promjena na kraju zavisi od ljudi. Zato ulaganje u mlade znači ulaganje u buduće lidere i stručnjake koji će oblikovati razvoj Crne Gore.
Već gotovo dvije decenije, u partnerstvu sa Ministarstvom vanjskih poslova, UNDP doprinosi organizaciji Ljetnje škole za mlade diplomate, koja je tokom posljednjih 19 godina okupila više od 860 učesnika iz 98 država. Škola je postala jedno od najprepoznatljivijih međunarodnih okupljanja mladih diplomata u regionu, doprinoseći razmjeni znanja, međunarodnoj saradnji i afirmaciji Crne Gore.
Kroz svoj globalni program Young Ambassadors, UNDP mladim liderima pruža priliku da razvijaju međunarodno iskustvo, liderske vještine i mreže saradnje radeći na globalnim razvojnim izazovima.
Podrškom mladima, UNDP ulaže u ono što predstavlja najvažniji razvojni resurs svake zemlje – ljude koji će oblikovati njenu budućnost.
Sigurnost kao preduslov razvoja
Održivi razvoj nije moguć bez sigurnih i otpornih zajednica.
Tokom dvije decenije, Crna Gora je ostvarila značajan napredak u smanjenju bezbjednosnih rizika kroz uništavanje viškova naoružanja, municije i opasnih materija, jačanje sistema kontrole naoružanja i unapređenje bezbjednosti skladišta. Time su stvoreni sigurniji uslovi za život građana, zaštitu životne sredine i održivi razvoj.
Evropska budućnost gradi se danas
Sve ove promjene dio su jedne šire razvojne priče. Evropske integracije nijesu samo proces usklađivanja zakonodavstva, već prilika da se unaprijedi kvalitet života građana kroz efikasnije institucije, konkurentniju privredu, održivije upravljanje prirodnim resursima i otpornije zajednice.
Tokom protekle dvije decenije, UNDP je imao privilegiju da bude partner Crnoj Gori u reformama koje stvaraju temelje za takvu budućnost – od jačanja institucija i sistema socijalne zaštite, preko zelene tranzicije, inovacija i digitalne transformacije, do razvoja lokalnih zajednica.
Pred Crnom Gorom je novo razvojno poglavlje. Evropska unija donosi nove mogućnosti, ali i priliku da se potvrdi ono što je tokom prethodnih godina već pokazano – da se najveći razvojni iskoraci postižu kada postoji zajednička vizija, međusobno povjerenje i spremnost da se zajedno traže nova rješenja.
Kao neko ko ima privilegiju da bude dio tog puta, posebno me ohrabruje što danas sve više razvojnih inicijativa dolazi iz samih institucija, lokalnih zajednica, privrede i mladih ljudi. To pokazuje da održivi razvoj nije cilj koji se ostvaruje pojedinačnim projektima, već način razmišljanja koji postaje dio društva. Upravo zato vjerujem da najbolje godine razvoja Crne Gore tek dolaze.
Online izdanje magazina „Lideri održivosti“ pogledajte OVDJE
Pogledajte još:
Preuzmi aplikaciju i prati vijesti
PRATITE NAS NA
