Od kada je administracija Donalda Trampa preuzela dužnost u januaru 2025, posmatrači na zapadnom Balkanu i šire pitaju se da li će se američka politika prema tom regionu jugoistočne Evrope promijeniti. Decenijama, i pod demokratskim i pod republikanskim administracijama, američka strategija bila je usmjerena na podršku budućem članstvu regiona u Evropskoj uniji i NATO-u, kao i na ulaganja u jačanje demokratskog upravljanja, energetske nezavisnosti i regionalne tržišne integracije. Iako je američki angažman oslabio u odnosu na vrhunac iz devedesetih - pošto je Vašington preuzeo ulogu koja dopunjava evropsko vođstvo, osim u oblasti bezbjednosti i odbrane - taj strateški oslonac je ostao dosljedan.
Trampov drugi mandat je poremetio neke od tih osnovnih principa. Izvjestan kontinuitet politike postoji u američkoj zakonodavnoj vlasti, što je potvrđeno dvostranačkim Zakonom o demokratiji i prosperitetu zapadnog Balkana, kao i u Pentagonu, koji nije promijenio raspored američkih snaga u regionu. Međutim, Stejt department je zauzeo drugačiji pristup, u skladu sa širim globalnim promjenama. One su jasno artikulisane u nedavnom izvještaju Stejt departmenta upućenom Kongresu, u kojem se američki cilj faktički definiše kao “stabilnost... kao sredstvo za ostvarivanje ekonomske saradnje”.
Kao što se uveliko očekivalo, odustalo se od promocije demokratije i izgradnje države, kao i od pristupanja EU i širenja NATO-a. Na operativnom nivou, SAD više ne koordiniraju sa Evropljanima kroz format Kvinte - grupe koju čine Francuska, Njemačka, Italija, Ujedinjeno Kraljevstvo i SAD. Takođe, više ne intervenišu aktivno u vođenju svakodnevnih balkanskih pitanja, čime se američki pristup pomjera ka “osnaživanju lokalnih aktera da sami rješavaju svoje izazove”.
Ovaj suzdržaniji američki pristup regionu, zajedno sa činjenicom da Stejt department tamo još nema ambasadore koje je potvrdio Senat, stvorio je utisak da nema jasnog pravca ni fokusa prema regionu. Međutim, mnogi pokazatelji upućuju na značajan američki angažman, iako u drugačijem strateškom okviru. Čini se da je centralni fokus SAD danas na energetskim i ekonomskim infrastrukturnim projektima, i to u širem geografskom obuhvatu. U razmišljanju administracije, zapadni Balkan se sve više posmatra kao dio šireg prostora južne, centralne i istočne Evrope, za koji su energetski zvaničnici Trampove administracije najavljivali “otvaranje nove ere saradnje”.
Ruska energija odlazi, američka dolazi
Pod Trampom, energetska dominacija je postala strateška doktrina američke spoljne i bezbjednosne politike. Nastojanja SAD da zamijene Rusiju kao dominantnog izvoznika prirodnog gasa u Evropu, po svemu sudeći, postala su glavni okvir kroz koji Vašington posmatra svoj angažman i partnerstva na Balkanu. Regionu je potrebna pouzdana energija za sopstvene potrebe, ali on može poslužiti i kao ulazna i tranzitna tačka za dopremanje američkog tečnog prirodnog gasa (LNG) u centralnu i istočnu Evropu. Pouzdano snabdijevanje energijom potrebno je i za podsticanje američkih privatnih investicija u regionu, poput nedavno najavljenog projekta centra za vještačku inteligenciju u Hrvatskoj, vrijednog više milijardi dolara. Trampova administracija je stavila na raspolaganje različite finansijske instrumente kako bi unaprijedila cilj pouzdanog energetskog snabdijevanja, uključujući Izvozno-uvoznu banku SAD i Međunarodnu razvojnu finansijsku korporaciju, radi podrške projektima energetske infrastrukture od Turske do Poljske i Slovačke.
Jedan od strateških dugoročnih projekata na Balkanu je Vertikalni gasni koridor, čiji je cilj da grčke luke i LNG terminale, kao i Transbalkanski gasovod, pretvori u čvorište za regasifikaciju američkog LNG-a i njegovu distribuciju prema sjeveru, ka najmanje sedam zemalja, s nadom da će na kraju stići i do Ukrajine. Kada bude završen, taj koridor bi bio alternativa gasovodima kojima se doprema ruski gas. Američke energetske kompanije EksonMobil i Ševron su posljednjih mjeseci potpisale i sporazume sa Grčkom o istraživanju novih nalazišta prirodnog gasa u blizini Jonskog mora i Krita. U aprilu je Albanija potpisala dvadesetogodišnji okvirni sporazum vrijedan šest milijardi dolara sa američkom kompanijom Venčer global i grčkom kompanijom Aktor o uvozu američkog LNG-a, u početku preko Grčke, uz planove da se južna albanska luka Valona kasnije pretvori u uvozno čvorište i da se tamo izgradi nova termoelektrana na gas.
Dalje ka sjeveru, hrvatski LNG terminal na Krku postao je još jedna strateška ulazna tačka za američki LNG u region. Trampova administracija sarađuje sa vlastima u Bosni i Hercegovini (BiH) na razvoju Južne gasne interkonekcije od Krka do BiH, koja bi toj zemlji ponudila alternativu zavisnosti od ruskog gasa koji dobija preko Srbije.
Očekuje se da će Srbija, Sjeverna Makedonija i Kosovo biti integrisani u američke energetske koridore. U izvještaju Stejt departmenta, na primjer, navodi se nekoliko prioritetnih projekata, uključujući modernizaciju kosovskih termoelektrana na ugalj. Srbija već diverzifikuje izvore snabdijevanja gasom, koristeći alternativni pravac preko Grčke i Bugarske. Takođe je potpisala sporazum o strateškoj saradnji sa SAD, dok Vašington istovremeno nastoji da primora ruski Gasprom da proda kontrolni udio u srpskoj energetskoj kompaniji NIS.
U sukobu sa EU?
Trampova administracija ovu strategiju jasno posmatra kroz prizmu koristi za ekonomiju i industriju SAD. Međutim, ona je i izvor poluge za ostvarivanje geopolitičkih ciljeva, poput obezbjeđivanja usklađivanja sa interesima SAD i NATO-a, odvraćanja konkurenata i stvaranja podsticaja za regionalnu saradnju. Taj pristup je tokom protekle godine bio potpuno vidljiv u BiH, gdje je, kako se činilo, došlo do direktnog principa “usluga za uslugu” između SAD i Milorada Dodika, proruskog aktera i secesionističkog remetilačkog faktora. SAD su ukinule sankcije Dodiku gotovo istovremeno sa zakonodavnim pomacima u vezi sa projektom Južne gasne interkonekcije u BiH. Prelaskom sa ruskog gasa na američki LNG, Bijela kuća očigledno pretpostavlja da će i Dodikovo političko svrstavanje poći u istom pravcu.
Iz bezbjednosne perspektive, veće ekonomsko prisustvo SAD u regionu i uklanjanje ruskih instrumenata prinude stvaraju jasan interes Vašingtona da ostane angažovan u odbrani regionalnog poretka čijem je oblikovanju doprinio. U načelu, to je pozitivan razvoj za regionalnu bezbjednost, jer bi mogao oslabiti poziciju revizionističkih aktera poput predsjednika Srbije Aleksandra Vučića u nastojanju da vodi geopolitiku balansiranja između Zapada i Rusije. U tom smislu, ohrabrujuće je bilo to što je ključna poruka nedavne posjete Beogradu ambasadora SAD pri NATO-u Metjua Vitakera bila da Srbija treba da uskladi svoj strateški pravac sa Zapadom - što je važna tačka kontinuiteta američke politike pod Trampovom administracijom.
Ipak, postoji rizik da ova strategija dođe u sukob sa pristupanjem EU, ciljem od ključne važnosti za region. Velike investicije u gas su u suprotnosti sa širom zelenom agendom EU, koja predviđa postepeno ukidanje upotrebe gasa, zbog čega se kandidati sa zapadnog Balkana - koji moraju ispuniti konkretne kriterijume i zahtjeve da bi se pridružili EU - nalaze između dvije vatre: podjela između SAD i EU, ali i podjela unutar same EU, o tom pitanju. Nekoliko članica EU, uključujući Grčku i Hrvatsku, dio su američkih LNG koridora i pokušale su da podstaknu Brisel da ublaži ograničenja za gasne projekte, ali ostaje da se vidi koliko će u tome biti uspješne.
Drugo, ova strategija potencijalno ugrožava regionalno upravljanje, budući da je većina investicija strukturisana kroz netransparentne međudržavne sporazume i posebne zakone koji unaprijed određenim američkim kompanijama daju privilegovan pristup - što ilustruju i zabrinutosti EU zbog aranžmana lex specialis u BiH. Takvi nekonkurentni i netransparentni poslovi nose rizik od neopravdanih finansijskih troškova za građane regiona i pogodovanja finansijskim mrežama regionalnih čvrstorukaša koji podrivaju demokratiju i evropski put regiona.
Teško je procijeniti koliko će ova američka energetska agenda napredovati na zapadnom Balkanu i šta će postići tokom Trampovog mandata. Veliki dio onoga što se do sada dogodilo odnosi se na potpisivanje okvirnih sporazuma i pokretanje zakonodavnih procesa kojima će biti potrebno vrijeme da se pretoče u konkretne rezultate. Lideri Zapadnog Balkana takođe dobro znaju kako da igraju na kartu transakcionih dogovora i koriste zamršene procedure da bi kupili vrijeme i držali sve opcije otvorenim. Suočeni sa ovom novom strategijom prema regionu, neki lideri zapadnog Balkana bi mogli pokušati da se dodvore Trampovoj administraciji i energetskim kompanijama naklonjenim Trampu radi kratkoročne političke koristi, svjesni da bi promjene političkih struja u SAD mogle ponovo preoblikovati američke spoljnopolitičke prioritete. Ipak, može se pretpostaviti da za sada “Trampova balkanska doktrina” djeluje kao sredstvo odvraćanja od kratkoročnih bezbjednosnih prijetnji, ali ne rješava mnoge dugoročne boljke i dodatno komplikuje ionako težak put pristupanja EU.
Autor je je viši spoljni saradnik u Evropskom centru Atlantskog savjeta
atlanticcouncil.org
Priredila: A. Š.
Pogledajte još:
Preuzmi aplikaciju i prati vijesti
PRATITE NAS NA
