U novom sedmogodišnjem budžetu EU pretpristupno finansiranje namijenjeno kandidatima za članstvo više neće biti odvojeno od šire politike susjedstva, već dio većeg okvira – novog instrumenta Globalna Evropa, a proširenje će morati da konkuriše drugim hitnim prioritetima Unije, navodi se u analizi Fondacije za evropske progresivne studije (FEPS).
EU je za period 2028–2034. predložila budžet od 1,9 hiljada milijardi eura, pri čemu su za Globalnu Evropu, stub posebno posvećen spoljnim aktivnostima, planirane 215,2 milijarde, od čega 43 milijarde za stavku „Proširenje i region Istočnog susjedstva“.
Uključena je i klauzula o reviziji kako bi se budžet prilagodio budućim pristupanjima EU, piše u analizi „Finansiranje proširenja u višegodišnjem finansijskom okviru 2028–2034“.
Prethodno je EU, tokom posljednje dvije decenije, pružala pretpristupnu podršku kroz Instrument pretpristupne pomoći (IPA). IPA I iz budžeta EU za period 2007–2013. iznosila je 11,5 milijardi eura, IPA II (2014–2020) 12,8 milijardi, a IPA III (2021–2027) 14,16 milijardi u tekućim cijenama.
U analizi briselskog nezavisnog instituta navodi se da, iako je alokacija u novom višegodišnjem budžetu EU znatno veća, ona nije ograničena samo na kandidate i potencijalne kandidate za članstvo i mora da pokrije daleko veći i raznovrsniji skup zemalja, od kojih se mnoge suočavaju s dubokim ekonomskim, infrastrukturnim i upravljačkim izazovima.
Instrument Globalna Evropa predstavlja veliku novinu u spoljnom finansiranju EU, jer apsorbuje nekoliko postojećih tokova finansiranja, uključujući instrument NDICI – Globalna Evropa, IPA III, instrumente za reforme i rast za Zapadni Balkan, za Moldaviju i za Ukrajinu, navodi se.
Sredstva za „Proširenje i region Istočnog susjedstva“ u novom budžetu EU namijenjena su svim kandidatima i potencijalnim kandidatima (Albanija, BiH, Gruzija, Island, Kosovo, Moldavija, Crna Gora, Sjeverna Makedonija, Srbija, Turska i Ukrajina), kao i partnerima iz Istočnog susjedstva – Jermeniji i Azerbejdžanu.
Takođe su u toj grupi i druge zemlje koje nisu članice EU – Andora, Lihtenštajn, Monako, Norveška, San Marino, Švajcarska, UK i Vatikan.
Prema prijedlogu, fondovi EU s te stavke mogli bi da se „usmjere i ruskom i bjeloruskom nezavisnom civilnom društvu i slobodnim medijima, uz puno usklađivanje s restriktivnim mjerama“ koje je Unija uvela Rusiji i Bjelorusiji.
Analitičari ukazuju da, uprkos ambicioznom cilju, prijedlog budžeta ostavlja neriješenim nekoliko važnih pitanja, uključujući to što će finansiranje proširenja morati da konkuriše drugim prioritetima spoljne politike.
Izazovi su i to što su samo djelimično zadovoljene ogromne potrebe Ukrajine za rekonstrukciju, kao i uslovljenost na polju migracija, koja bi mogla da destabilizuje reforme u zemljama kandidatima za članstvo u EU.
Ocjenjuje se i da novi pristup donosi veću fleksibilnost, što je prednost, ali i potencijal za nepredvidivost i izazove u vezi s političkim pregovaranjem.
Namjere Evropske komisije bile su brzo preusmjeravanje resursa kao odgovor na krize, smanjenje dupliranja i nuđenje jasnijeg strateškog okvira za potrošnju u spoljnoj politici.
Međutim, fondovi za proširenje moraće direktno da konkurišu drugim hitnim prioritetima, poput humanitarne ili razvojne pomoći i klimatskih akcija, te bi, bez ograničavanja, alokacije za proširenje mogle da budu razvodnjene tokom pregovora ili preusmjerene za odgovor na neku krizu.
U analizi se ističe i da na proširenje treba da se gleda kao na stratešku investiciju u stabilnost, otpornost i dugoročni prosperitet EU, a ne kao na trošak.
„Međutim, bez odlučnih poboljšanja, i finansijskih i institucionalnih, EU rizikuje da ne ostvari jednu od svojih najtransformativnijih prilika u više decenija“, upozoravaju analitičari FEPS-a.
Bonus video:
