Patrijarh kijevski Filaret, koji je decenijama radio na uspostavljanju nezavisne Ukrajinske pravoslavne crkve oslobođene vjerske vlasti Moskve, raskola koji je nagovijestio rat između Rusije i Ukrajine - preminuo je u petak, prenosi agencija Asošiejted pres (AP).
Imao je 97 godina.
Pravoslavna crkva Ukrajine (PCU) objavila je vijest o njegovoj smrti, navodeći "pogoršanje hroničnih bolesti".
Filaret je posljednjih godina imao ograničeniju ulogu, kako je kulturni i vjerski jaz između Ukrajine i Rusije prerastao u rat punih razmjera. Ali njegovo nasljeđe uključuje dug i djelimično uspješan napor da se izbori za priznanje nezavisne ukrajinske pravoslavne jurisdikcije, navodi AP.
"Ličnost i brojna dobra djela blaženopočivšeg patrijarha Filareta s pravom zauzimaju posebno mjesto u savremenoj istoriji kako pomjesne Ukrajinske pravoslavne crkve, tako i Ukrajine u cjelini", rekao je mitropolit kijevski Epifanije, koji predvodi PCU.
On je poručio i da je Filaret "mnogo učinio za očuvanje crkvenog života tokom godina sovjetskog progona Crkve, tokom duhovnog preporoda Ukrajine, a posebno tokom godina borbe za uspostavljanje crkvene autokefalnosti", odnosno nezavisnosti.
AP navodi da je Epifanije aludirao na "teške događaje" povezane sa svojim ranijim sukobima sa Filaretom, ali je rekao da je "uvijek dosljedno poštovao doprinos patrijarha Filareta".
Izrazi saučešća pristizali su i od političkih lidera.
Ukrajinski predsjednik Volodimir Zelenski izjavio je telefonom saučešće Epifaniju, nazvavši Filaretovu smrt "velikim gubitkom za Ukrajince".
"Bio je snažna ličnost i jedan od najpostojanijih branilaca ukrajinske crkve, nezavisnosti i državnosti. Bez energije, karaktera i hrabrosti patrijarha Filareta, mnoga dostignuća Ukrajine jednostavno ne bi bila moguća", rekao je Zelenski u saopštenju objavljenom na Telegramu.
Ukrajinski parlament, Vrhovna rada, saopštio je da je Filaret dao značajan doprinos očuvanju crkvenog života tokom sovjetske represije i nakon nje.
Monah koji je postao vođa u crkvi iz sovjetske ere
Filaret je rođen 1929. godine kao Mihailo Denisenko, u selu Blahodatno u ukrajinskoj Donjeckoj oblasti. Smrt njegovog oca tokom Drugog svjetskog rata uticala je na njegovu odluku da krene svešteničkim putem, čak i usred zvanično ateističkog komunističkog režima Sovjetskog Saveza, navodi se u njegovoj posmrtnici na sajtu PCU.
Zamonašio se i uzeo ime Filaret. Studirao je i služio u Rusiji i Ukrajini, koje su tada bile sovjetske republike, a služio je i u inostranstvu. Postao je episkop i od šezdesetih godina prošlog vijeka bio je vodeći zvaničnik Ruske pravoslavne crkve u Ukrajini. Smatran je kandidatom za moskovskog patrijarha 1990. godine, ali nije izabran.
Kako se Sovjetski Savez raspadao, a Ukrajina stekla nezavisnost 1991. godine, Filaret je poveo sličan pokret za nezavisnost u crkvenoj sferi. Predvodio je grupu koja je proglasila odvojenu Ukrajinsku pravoslavnu crkvu – Kijevsku patrijaršiju.
Ruska pravoslavna crkva, koja smatra da je Ukrajina pod njenom jurisdikcijom, odbacila je taj potez. Lišila je Filareta svešteničkog čina i ekskomunicirala ga, što on nije priznao.
Njegova crkva i još jedna otcijepljena crkva ujedinile su se 2018. godine, a Filaret je dobio titulu počasnog patrijarha. Novoformirana PCU dobila je zvanično priznanje 2019. godine od vaseljenskog patrijarha Vartolomeja iz Carigrada, koji je takođe prihvatio Filaretovu žalbu i proglasio njegovu ekskomunikaciju od strane Moskve nevažećom, piše AP.
Vjerska dimenzija podjele između Ukrajine i Rusije
Vaseljenski patrijarh smatra se "prvim među jednakima" u istočnom pravoslavlju, ali nema papinsku vlast nad teritorijama drugih patrijarha. Moskovska patrijaršija odbacila je Vartolomejevo pravo da razmatra Filaretovu žalbu ili da prizna novoformiranu ujedinjenu crkvu, navodi AP.
Kao rezultat toga, u Ukrajini postoje dvije glavne rivalske crkve - PCU i Ukrajinska pravoslavna crkva. Ukrajinska vlada optužila je ovu drugu da je zadržala veze sa Moskvom, što ta crkva negira.
Priznanje otcijepljene crkve dalo je vjersku dimenziju sve većem raskolu između Ukrajine i Rusije, pri čemu su ruski politički i vjerski lideri čak optuživali Sjedinjene Američke Države da su u tome imale ulogu.
Gotovo odmah po osnivanju PCU, Filaret i Epifanije sukobili su se oko njene strukture i rukovođenja, a Filaret je nastojao da obnovi Kijevsku patrijaršiju. Sinod PCU suspendovao je Filaretovo učešće 2020. godine.
Međutim, dvojica lidera krenula su ka pomirenju. Sastali su se krajem 2025. godine i zajedno se molili za pobjedu Ukrajine u ratu sa Rusijom, prema navodima informativne službe PCU. U osmrtnici PCU Filaret se navodi pod titulom Njegova svetost patrijarh kijevski i sve Rus’-Ukrajine Filaret.
Filaret je izazivao kontroverze i u drugim oblastima. Godine 2020. pripisao je pandemiju kovida 19 Božjoj kazni za ljudski grijeh. "Prije svega mislim na istopolni brak", rekao je u televizijskom intervjuu.
Tokom života dobio je brojna crkvena i državna odlikovanja, uključujući i najviše ukrajinsko priznanje, titulu Heroja Ukrajine, u januaru 2019. godine.
Bonus video:
