U svojim memoarima „Sloboda“, bivša njemačka kancelarka Angela Merkel prisjeća se uzbuđenja dok je 2014. godine zauzimala mjesto na stadionu u Rio de Žaneiru kako bi pratila finale Svjetskog prvenstva između Njemačke i Argentine. Viktor Orban, premijer Mađarske, slučajno je sjedio ispred nje. Kao veliki ljubitelj fudbala, zadirkivao ju je: „Jedno je sigurno. Ovdje ne možete biti sigurni da ćete pobijediti.“
Njemačka je pobijedila 1:0. Ali za Merkel, nadigrati Orbana na njegovom terenu u Evropi pokazalo se znatno težim zadatkom. Te iste godine, Orban je skovao izraz „neliberalna demokratija“, koji će obilježiti njegovu borbu protiv ustaljenog političkog poretka Evropske unije.
Orban se suočava sa najozbiljnijim izbornim izazovom 12. aprila - toliko ozbiljnim da Donald Tramp šalje svog potpredsjednika Džej Di Vensa u pomoć. U Briselu, Berlinu i Parizu, neki bi mogli smatrati korisnim da se osvrnu na Orbanovih burnih 16 godina na vlasti i zapitaju kako je dopušteno da se nanese tolika šteta evropskom jedinstvu. Do posljednjeg trenutka, mađarski lider je prkosio Evropskoj uniji, blokirajući ključni kredit od 90 milijardi eura za Ukrajinu. Njegov ministar spoljnih poslova Peter Sijarto je priznao da je koordinisao sa svojim ruskim kolegom Sergejem Lavrovom u vezi sa sankcijama usmjerenim protiv Moskve.
Izgradnja neliberalne demokratije u srcu Evrope započela je korišćenjem izdašnog budžeta EU, uz istovremeno neumorno napadanje onoga što je smatrano zadiranjem Brisela u suverenitet Mađarske. Kohezioni fondovi EU finansirali su više od polovine javnih investicija u zemlji, čineći u prosjeku više od tri odsto mađarskog BDP-a tokom više od jedne decenije. U međuvremenu, Orbanovi saradnici su se domogli brojnih javnih ugovora.
Njemačka je ubrzo postala dominantni partner Mađarske. Orban je želio da industrijalizuje ekonomiju; Audi, BMW, Mercedes-Benc i Opel su rado to podržali, privučeni jeftinom radnom snagom i državnim subvencijama.
Najveća greška Evropske unije bila je uvjerenje da će države članice, naročito one iz centralne Evrope, neminovno slijediti put liberalne demokratije
Prilikom posjete Budimpešti 2015. godine, Merkel je pokušala da održi Orbanu lekciju o ulozi demokratske opozicije; on joj je uzvratio likujući zbog 300.000 radnih mjesta koja su otvorile njemačke kompanije i rekordnog izvoza u njenu zemlju: „Sve što mogu da kažem kancelarki jeste: hvala Njemačkoj!“ Kao što njena netrpeljivost prema Vladimiru Putinu nije spriječila Merkel da, zarad njemačke industrije, poveća zavisnost Njemačke od ruskog gasa, tako nije mogla da zanemari ni koristi koje je Mađarska donosila ekonomiji njene zemlje.
Merkel i Orban su se ubrzo našli na suprotnim stranama. Kasnije, 2015. godine, kada su stotine hiljada sirijskih i avganistanskih izbjeglica pokušale da preko Mađarske stignu do Njemačke, Orban je podigao ogradu na granici, dok ih je Merkel dočekala raširenih ruku. Ta epizoda je predstavljala prekretnicu u usponu populističkih pokreta u Evropi. Jedan zvaničnik koji je prisustvovao evropskom samitu u septembru 2015. ispričao mi je kako su lideri iz centralne Evrope i Donald Tusk, tadašnji predsjednik Evropskog savjeta, uzalud preklinjali i Merkel i Žan-Kloda Junkera, tadašnjeg predsjednika Komisije, da državama članicama ne nameću kvote za izbjeglice.
Lideri zapadne Evrope su potpuno pogrešno procijenili šok koji je izbjeglička kriza izazvala u postkomunističkim društvima nespremnim za multietničku imigraciju. Njihov nepopustljiv stav doprinio je pobjedi poljske nacionalističko-populističke partije Pravo i pravda (PiS) i dodatno učvrstio Orbanov status lidera neliberalnog tabora.
Imao je još jednu prednost, koju je vješto koristio: poslaničku grupu Evropske narodne partije (EPP) u Evropskom parlamentu. U njoj su bili i njegova stranka Fides, kao i Merkelin CDU i njena bavarska sestrinska partija CSU. EPP je licemjerno pružao ključnu zaštitu Orbanu sve do 2019, kada je konačno suspendovao Fides - ali ga nije i isključio, jer su mu mađarski poslanici i dalje bili potrebni da tijesnom većinom izglasaju Ursulu fon der Lajen za predsjednicu Evropske komisije. Fides je na kraju napustio grupu 2021, ali je pune dvije decenije imao koristi od njene popustljivosti.
Francuski predsjednik Emanuel Makron je vjerovao da može šarmom privoljeti Orbana na razumnije stavove. Dijelili su interesovanje za istoriju i vodili duge, intelektualne razgovore u četiri oka za trpezom u Jelisejskoj palati. Ni to, međutim, nije pokolebalo mađarskog buntovnika.
Na kraju, najveća greška Evropske unije, kaže Kleman Bon, bivši Makronov savjetnik za evropska pitanja, bila je uvjerenje da će države članice, naročito one iz centralne Evrope, neminovno slijediti put liberalne demokratije.
„Nismo predvidjeli šta će se desiti, pa zato nemamo ni odgovarajuće instrumente“, navodi on. Jedno od rješenja moglo bi biti odustajanje od pravila jednoglasnosti u donošenju odluka o spoljnoj politici. Ali, dodaje Bon, „Francuska i Njemačka su se uvijek protivile toj ideji, jer su smatrale da ih štiti. U stvarnosti, štitila je Orbana.“
Autorka je kolumnistkinja „Monda“
Komentar je objavljen u „Fajnenšl tajmsu“
Prevod: A.Š.
Pogledajte još:
Preuzmi aplikaciju i prati vijesti
PRATITE NAS NA
