Može li EU dorasti opasnom svijetu?

Ogromne planine putera, jezera vina i navodna zabrana krivih banana u Evropskoj uniji činili su mitološku pozadinu britanskog fijaska sa referendumom o breksitu 2016. godine. Ipak, iako su mnoge tvrdnje kampanje za izlazak iz EU bile pretjerane, netačne ili otvoreno neistinite, sposobnost EU da samu sebe izloži podsmijehu nije se smanjila ni deset godina kasnije. Uzmimo neobičan slučaj kuknjave evropskih komesara, nezadovoljnih time što njihova službena električna vozila ne mogu da pređu dugotrajnih 280 milja između Brisela i Strazbura bez zaustavljanja radi punjenja.

To važno pitanje, o kojem je prvi izvijestio “Politiko”, otvara suštinska pitanja. Da li su tim visoko plaćenim birokratama zaista potrebni službeni automobili sa vozačem? Valjda bi mogli da uhvate voz, lete avionom ili voze bicikl. Upotreba električnih vozila je obavezna za službena putovanja drumom. Vozila su obezbijeđena u skladu sa politikom smanjenja emisija iz Zelenog dogovora EU, koju bi se od komesara moglo očekivati da podržavaju, a ne da zbog nje gunđaju. Zašto je onda predsjednici Komisije Ursuli fon der Lajen dozvoljen benzinski motor? A najveće pitanje od svih jeste zašto se uopšte ide na ta zamorna putovanja između Brisela i Strazbura?

Odgovor je da se Evropski parlament ne udostojava da funkcioniše kao bilo koji običan parlament. Zasjeda u oba grada, kako je predviđeno ugovorom. Dvanaest puta godišnje komesari, zvaničnici i stotine evropskih poslanika putuju između ta dva grada, što poreske obveznike košta desetine miliona eura. Voz koji je 2023. trebalo da preveze evropske poslanike u Strazbur slučajno je preusmjeren u Diznilend, što su neki zlobnici smatrali sasvim prikladnim. Ipak, uprkos svim problemima i troškovima, Francuska nikada ne bi dozvolila da Strazbur bude zaobiđen. U pitanju je nacionalni prestiž.

Takve priče o “vozu za privilegovane” u EU zgražavale su britanske pristalice breksita, ali izgleda da ne uznemiravaju današnje birače na najsjevernijim obodima Evrope, gdje neočekivano raste obnovljeno interesovanje, pa čak i entuzijazam za EU. Island će u avgustu održati nacionalni referendum o nastavku pregovora o pristupanju. U martu je sa Briselom potpisao partnerstvo u oblasti bezbjednosti i odbrane. U Norveškoj, koja dugo odolijeva članstvu u EU, glavna konzervativna opoziciona stranka sada želi da zemlja pristupi Uniji. I stanovnici Farskih Ostrva navodno ponovo razmišljaju o tome da li da traže nezavisnost od Danske, članice EU.

Dva zajednička faktora tope hladna sjeverna srca. Jedan je kampanja pritiska Donalda Trampa na Grenland - suverenu dansku teritoriju kojoj je zaprijetio aneksijom “htjeli oni to ili ne”. Predsjednik SAD, koji ima pretenzije i prema Kanadi, Kubi i Panami, a nedavno je oteo predsjednika Venecuele, tvrdi da je kontrola nad Grenlandom, koji je bogat resursima, neophodna za američku bezbjednost. Ta politika otimačine odražava Trampovo uvjerenje u imperijalnu dominaciju SAD nad zapadnom hemisferom - ono što su Rusi, u svojoj sferi, nekada nazivali “bližim inostranstvom”.

Trampova agresivna diplomatija ledolomca upalila je alarme širom krajnjeg sjevera. Poslije neuobičajeno oštrih kritika lidera EU i NATO-a, Tramp, zaokupljen svojim fijaskom u Iranu, zasad je utišao ton - ali nije odustao. Nakon što se ovog mjeseca sam pozvao u glavni grad Nuk, Džefu Landriju, Trampovom “specijalnom izaslaniku” (koji je, bizarno, i republikanski guverner Luizijane), premijer Jens-Frederik Nilsen je otvoreno poručio da Grenland “nije na prodaju”. Nije iznenađenje što su američke prijetnje zamrznule snove Grenlanđana o nezavisnosti, gurajući ih bliže Danskoj i EU.

Ukazujući na drugi zajednički faktor koji utiče na raspoloženje u regionu, islandska ministarka spoljnih poslova Torgjerdur Katrin Gunarsdotir je nedavno izjavila da je zabrinuta da bi prikriveno i zlonamjerno rusko miješanje u predstojeći referendum o EU u Rejkjaviku moglo pomoći kampanji protiv pristupanja i proizvesti islandski “breksit momenat”. Ona je upozorila da bi dezinformacije i retorika preuzeta direktno “iz priručnika Najdžela Faraža i Reform UK” mogle potencijalno iskriviti ishod referenduma.

Nada građana Islanda, Grenlanda i drugih prijatelja na sjeveru da im EU može pomoći da opstanu i napreduju u opasnijem svijetu, nadamo se, nije pogrešno utemeljena. Predatori poput Putina i Trampa, kao i savezničke reakcionarne snage, poput Reform UK, neće čekati Evropu ako ona ne iskoristi ovaj trenutak. Ti gunđavi briselski komesari trebalo bi da sjednu na bicikle

Posmatrano šire, sve intenzivnije i destabilizujuće nadmetanje Rusije, SAD i Kine u strateški važnom i sve pristupačnijem arktičkom regionu usmjerava pažnju lokalnog stanovništva na koristi od pripadnosti velikim, multinacionalnim grupacijama poput EU. Island, kao i Grenland, nema sopstvene oružane snage i u odbrani se oslanja na NATO - što u praksi prije svega znači na SAD. Ali u Trampovo doba taj bezbjednosni kišobran pun je rupa, što veće evropske zemlje, uključujući Britaniju, otkrivaju na sopstvenu štetu.

Članstvo u EU, ili preciznije, obnova članstva, postalo je i nezgodno centralno pitanje na presudnim dopunskim izborima u britanskoj izbornoj jedinici Mejkerfild 18. juna, što se, slučajno, poklapa sa godišnjicom bitke kod Vaterloa. Kir Starmer želi da obnovi odnose Ujedinjenog Kraljevstva i EU. Njegovi vjerovatni rivali za liderstvo, Endi Bernam, laburistički kandidat u Mejkerfildu, i Ves Striting, obojica se zalažu za povratak u okrilje EU, prije ili kasnije. Reform UK želi da glasanje pretvori u obračun oko Evrope i optužbi da je vlada izdala birače. Ivlin Vo bi to možda opisao kao povratak breksita - samo ovoga puta bez humora.

Sve to interesovanje za pristupanje, ponovno pristupanje, približavanje EU ili odbijanje Unije, nameće šire pitanje: da li je Brisel dorastao geopolitičkom trenutku? Dvostruke prijetnje sa istoka i zapada pružaju jedinstven podsticaj da se revitalizuju i reformišu njegove časne, pravilima sputane i okoštale institucije.

Pojačane napore Rusije, koja ne uspijeva u Ukrajini, da zastraši i destabilizuje evropske države sajber-napadima, sabotažama, atentatima, dezinformacijama i kvazivojnim provokacijama - poput nedavnog napada elektronskim ometanjem na avion RAF-a u kojem se nalazio britanski ministar odbrane Džon Hili - ove sedmice je istakla šefica nadzora GCHQ-a En Kist-Butler.

“Rusija svakodnevno pojačava hibridne aktivnosti protiv Ujedinjenog Kraljevstva i Evrope”, izjavila je.

EU je na Trampovu politiku reagovala nekoordinisano i pretjerano pomirljivo, iako su pojedini nacionalni lideri, poput njemačkog Fridriha Merca, zauzeli oštriji stav o Iranu. Prošlogodišnji trgovinski sporazum između SAD i EU bio je poniženje. Kada je riječ o podršci Ukrajini, Evropa je uglavnom uspjela da održi jedinstvo suočena sa agresijom Vladimira Putina i Trampovim nečuvenim uzmicanjem, iako u praktičnom smislu obično čini premalo i prekasno. Što se tiče ukrajinske kandidature za članstvo i politike proširenja uopšte, nedavni učinak EU je slab. Zemlje kandidati čekaju u redu širom Balkana i istočne Evrope. Turska čeka još od 1987.

Uprkos naporima francuskog predsjednika Emanuela Makrona, EU je još godinama daleko od stvaranja vjerodostojne, autonomne “evropske vojske”, odvojene od NATO-a kojim dominiraju SAD, i nastavlja da podbacuje kada je riječ o zajedničkoj proizvodnji i nabavci oružja.

Iako je Fon der Lajen vješta u tome da istovremeno drži mnogo stvari pod kontrolom, ona se neizbježno vrti ukrug. Prilike da se EU ojača konačnim popravljanjem odnosa sa Mađarskom poslije Viktora Orbana i sa odmetnutom Britanijom mogle bi biti propuštene, sputane vječitim budžetskim raspravama među državama članicama, nacionalnim rivalstvima, nedostatkom političke mašte i hroničnom tromošću Brisela.

Nada građana Islanda, Grenlanda i drugih prijatelja na sjeveru da im EU može pomoći da opstanu i napreduju u opasnijem svijetu, nadamo se, nije pogrešno utemeljena. Predatori poput Putina i Trampa, kao i savezničke reakcionarne snage, poput Reform UK, neće čekati Evropu ako ona ne iskoristi ovaj trenutak. Ti gunđavi briselski komesari trebalo bi da sjednu na bicikle.

Autor je spoljnopolitički komentator “Gardijana"

Prevod: A. Š.