Godina 2025. nije bila dobra godina za međunarodni bezbjednosni poredak. Postignuto je primirje u brutalnom ratu u Gazi - mada se Izrael i Hamas međusobno optužuju za kršenje dogovora. Na drugim mjestima, od Ukrajine do Sudana, aktuelni sukobi djeluju još nepopustljivije. A prijetnja novog nasilja nadvija se od Venecuele do granice između Indije i Pakistana.
Kao odgovor na rastuću nestabilnost, vlade širom svijeta povećavaju izdvajanja za odbranu na nivoe kakvi nijesu viđeni još od Hladnog rata. Istovremeno, mnoge zapadne zemlje drastično su smanjile međunarodnu pomoć - što pogoršava uslove u državama pogođenim sukobima i podriva sisteme ranog upozoravanja.
Tokom 2025. ubrzani su brojni procesi koji doprinose nesigurnosti, ali se posebno izdvajaju četiri trenda.
Nuklearni obračuni i nuklearna moć
Kontrola naoružanja nastavila je da se urušava tokom 2025. godine. Proširena testiranja nuklearnog i konvencionalnog raketnog naoružanja od strane velikih sila izazvala su ozbiljnu zabrinutost zbog moguće eskalacije. U međuvremenu, Kina je nastavila da širi nuklearni arsenal, tempom koji bi mogao dovesti do toga da Peking do kraja decenije ima najmanje onoliko interkontinentalnih balističkih raketa (ICBM) koliko i Rusija ili Sjedinjene Države. U isto vrijeme, niz izuzetnih događaja dodatno je narušio ionako krhku stratešku ravnotežu.
Govor potpredsjednika SAD Džej Di Vensa na Minhenskoj bezbjednosnoj konferenciji u februaru ukazao je na opadajuću posvećenost nove Trampove administracije odbrani Evrope i otvorio pitanja o vjerodostojnosti člana 5 NATO-a, koji garantuje uzajamnu odbranu - što je naročito osjetljivo u svjetlu ranijih ruskih nuklearnih prijetnji u vezi s Ukrajinom.
Četvorodnevna kriza u maju između Indije i Pakistana dovela je dvije nuklearno naoružane države u otvoreni sukob, uznemirivši posmatrače zbog mogućnosti eskalacije. Tenzije su ostale visoke, naročito nakon terorističkih napada u Islamabadu i Nju Delhiju.
U junu su američko-izraelski udari na iranska nuklearna postrojenja bili praćeni obustavom dijela inspekcija Međunarodne agencije za atomsku energiju (IAEA) u toj zemlji, što je status iranskog nuklearnog programa učinilo nejasnim i dodatno produbilo bezbjednosne bojazni na Bliskom istoku. Moguće da je to doprinijelo odluci Saudijske Arabije da u septembru potpiše sporazum o uzajamnoj odbrani s nuklearno naoružanim Pakistanom.
Godina 2026. brzo će postati ključna prelomna tačka za kontrolu nuklearnog naoružanja: sporazum Novi START, posljednji važeći sporazum o kontroli naoružanja između SAD i Rusije - zemalja vlasnica najvećih nuklearnih arsenala - ističe u februaru 2026.
U oktobru je Rusija saopštila da je testirala krstareću raketu na nuklearni pogon. Istog mjeseca Sjedinjene Države i Rusija otvorile su mogućnost obnove testiranja nuklearnog oružja, što prijeti urušavanjem tridesetogodišnjeg moratorijuma koji je bio jedan od stubova strateške stabilnosti.
Kasnije tog mjeseca predsjednik Donald Tramp podržao je nastojanja Južne Koreje da nabavi podmornice na nuklearni pogon, što je navelo Sjevernu Koreju da upozori na “nuklearni domino efekat”, dodatno pojačavajući strah od regionalnog nuklearnog širenja.
Godina 2026. brzo će postati ključna prelomna tačka za kontrolu nuklearnog naoružanja: sporazum Novi START, posljednji važeći sporazum o kontroli naoružanja između SAD i Rusije - vlasnica najvećih nuklearnih arsenala - ističe u februaru 2026.
Neuspjeh da se dogovori makar simbolično produženje mogao bi da podstakne nekontrolisano širenje američkog i ruskog nuklearnog arsenala, uz podsticanje širenja i na drugim mjestima.
Hibridno ratovanje se pojačava
Hibridni napadi u Evropi značajno su se intenzivirali od početka ruske sveobuhvatne invazije na Ukrajinu.
Tokom 2023. i 2024. zabilježen je porast oštećenja podmorske infrastrukture u Baltičkom i Sjevernom moru. Međutim, 2025. godinu obilježio je porast ometanja izazvanog dronovima - na aerodromima i na drugim strateški važnim lokacijama, poput vojnih baza. Dronovi, letjelice s posadom, pa čak i baloni, u više navrata su narušavali suvereni vazdušni prostor evropskih država duž granice s Rusijom i Bjelorusijom, izazivajući ozbiljne poremećaje.
Većina država nema uspostavljene adekvatne sisteme za odbranu od dronova. Postojeći sistemi protivvazdušne odbrane projektovani su za suprotstavljanje raketnim ili avionskim prijetnjama i, kao takvi, nijesu isplativi za borbu protiv dronova. To je omogućilo protivnicima da gotovo nesmetano izazivaju ozbiljne poremećaje u vazdušnom saobraćaju.
Porast incidenata s dronovima, kršenja vazdušnog prostora i fizičkih sabotaža vjerovatno će imati snažan uticaj na djelovanje Evrope u 2026. godini. Evropska javnost takve pojave doživljava kao uznemirujuće i podržava odlučnije mjere zaštite.
Ipak, evropske vlade imaju poteškoća u definisanju sveobuhvatne strategije odgovora na takve napade, s obzirom na njihovu raznorodnu prirodu i teškoće u utvrđivanju odgovornosti.
Postoji mogućnost da neka zemlja 2026. godine obori ruski avion - poljski ministar spoljnih poslova upozorio je u septembru, tokom sastanka u Ujedinjenim nacijama, da bi njegova zemlja mogla posegnuti za takvim potezom. Takav čin mogao bi biti snažan signal koji bi Rusiju naveo da obustavi napade - ali bi, isto tako, mogao da posluži kao presedan i da dovede do eskalacije.
Međuzavisnost kao oružje
Mada svakako nije nova pojava, 2025. godina bila je godina u kojoj su države sve otvorenije pokazivale spremnost da ekonomske veze i ranjivosti lanaca snabdijevanja koriste kao sredstva prisile i geopolitičkog pritiska.
Kina je “naoružala” svoju kontrolu nad globalnim zalihama rijetkih zemljanih minerala, sirovina ključnih za gotovo svu visokotehnološku proizvodnju, uključujući i brojne oružane sisteme, i kapacitetima za njihovu preradu ograničavanjem izvoza.
U septembru je Peking uveo privremenu zabranu izvoza komponenti za dronove, koje su od presudne važnosti za ratne napore Ukrajine. U oktobru je uslijedila još jedna zabrana, ovoga puta izvoza niskobudžetnih čipova kompanije “Nexperia”, što je zaprijetilo da zaustavi evropsku automobilsku industriju.
I Sjedinjene Države nastojale su da iskoriste svoju ekonomsku moć, oslanjajući se na ogromnu zavisnost saveznika od američkog bezbjednosnog kišobrana, tehnologije i pristupa tržištu kao poluge za izvlačenje povoljnih trgovinskih i carinskih ustupaka.
Zemlje koje su se dugo oslanjale na otvorenost i međusobnu povezanost globalnih lanaca snabdijevanja sada se sve više suočavaju s ranjivostima u ovoj novoj eri geoekonomije. Mnoge od njih danas ulažu u razvoj sopstvenih suverenih kapaciteta i smanjenje zavisnosti od drugih - napore koji bi 2026. godine mogli postati novi izvor trvenja i tenzija.
Povratak “Ratova zvijezda”
Odluka Sjedinjenih Američkih Država da u martu 2025. obustave razmjenu obavještajnih podataka i satelitskih snimaka s Ukrajinom bila je surovo otrežnjenje za mnoge evropske članice NATO-a, koje se takođe u velikoj mjeri oslanjaju na SAD kada je riječ o svemirskim kapacitetima.
Njemačka je nedavno objavila svoju prvu strategiju bezbjednosti u svemiru, oslanjajući se na lekcije iz ruskih napada na ukrajinske svemirske komunikacione sisteme. Finske oružane snage tokom 2025. godine značajno su investirale u sopstvene satelite. Bezbjednost u svemiru bila je i važna tema u britanskom Pregledu bezbjednosti i odbrane. U novembru je francuski predsjednik Emanuel Makron najavio izdvajanje 4,2 milijarde eura za oružane sisteme namijenjene zaštiti evropskih interesa u svemiru.
Istovremeno, svemir postaje sve aktivnija i militarizovanija oblast i izvan Evrope. Indija značajno ulaže u svoje vojne svemirske kapacitete u okviru napora za modernizaciju, usljed zabrinutosti zbog kineske nadmoći.
Brazil je ranije širio svoje kapacitete kroz partnerstvo sa SAD, ali pogoršanje odnosa s Trampovom administracijom znači da će Rio vjerovatno više ulagati u nezavisne kapacitete.
U maju je predsjednik Tramp najavio plan “Zlatna kupola” - oživljavanje raketnog odbrambenog projekta iz Reganove ere, čiji je cilj da zaštiti SAD od napada interkontinentalnim balističkim raketama - što prijeti da dodatno ubrza militarizaciju svemira.
Godinu su obilježile i sve otvorenije neprijateljske aktivnosti Rusije u svemiru. U septembru su SAD optužile Rusiju da je lansirala satelit za koji se vjeruje da predstavlja svemirsko oružje. U oktobru je komandant britanske svemirske komande upozorio na ruske napade ometanjem signala usmjerene na britanska svemirska sredstva.
Tokom 2026. godine svemir će nastaviti da postaje sve komercijalizovaniji, sve militarizovaniji i sve zagušeniji. Ipak, ne postoje ozbiljni planovi za ažuriranje međunarodnih sporazuma o upravljanju svemirom u 2026. godini.
Pojačavanje prijetnji
Događaji u 2026. godini, poput skorog isteka sporazuma Novi START u februaru i Revizijske konferencije Ugovora o neširenju nuklearnog oružja u aprilu, pružiće važne pokazatelje u kojoj mjeri međunarodna zajednica može da se okupi oko zajedničkih interesa, kao što je sprečavanje širenja nuklearnog oružja, ili će, pak, prevladati nacionalni interesi.
Ako dovoljan broj država uspije da se saglasi o uvođenju novih zaštitnih mehanizama, međunarodni poredak bi mogao biti donekle ojačan. Ali, čak i nakon godine koja je bila zabrinjavajuća poput 2025, države možda još ne osjećaju bezbjednosne prijetnje dovoljno snažno da bi pronašle zajednički imenitelj.
Prevod: N. B.
Bonus video:
