Najmanje 36 osoba poginulo je u nasilju povezanom sa najnovijim talasom protesta u Iranu, saopštili su aktivisti, desetog dana demonstracija koje su prerasle u antivladine, iako im je u osnovi nezadovoljstvo građana ekonomskom situacijom.
Novinska agencija organizacije Aktivisti za ljudska prava u Iranu, sa sjedištem u SAD, saopštila je da je više od 1.200 osoba uhapšeno tokom protesta započetih 28. decembra, koji su se proširili na više od 270 lokacija u 27 od 31 iranske provincije.
Ta organizacija, koja podatke dobija od mreže aktivista u Iranu, objavila je da je u prethodnih devet dana poginulo 30 demonstranata, četvoro djece i dva pripadnika iranskih snaga bezbjednosti, prenosi Asošiejted pres (AP).
Iranska novinska agencija Fars, koja važi za blisku Čuvarima islamske revolucije, javila je kasno sinoć da je u demonstracijama povrijeđeno 45 pripadnika te elitne jedinice i oko 250 policajaca.
Agencija je večeras javila da je jedna osoba poginula i da je nekoliko ranjeno u sukobima nakon što je gnijevna grupa, koja je došla sa sahrane dva demonstranta, demolirala tri banke u Malekšahiju, u zapadnoj provinciji Ilam. U toj provinciji, u kojoj pretežno žive Kurdi i Luri, ekonomska situacija je naročito teška.
U Teheranu je danas došlo do sukoba demonstranata i policije na Velikom bazaru, viševjekovnom središtu iranskog ekonomskog i političkog života. Na Velikom bazaru, svojevrsnom lavirintu međusobno povezanih uličica, dvorišta i zgrada, demonstranti su sjeli na pod u jednom prolazu ispred pripadnika snaga bezbjednosti, koji su na kraju bacili suzavac i rasterali okupljene.
Iranska teokratska vlada za sada nije objavljivala podatke o nemirima, ali je ipak priznala da ih ima - predsjednik Irana Masud Pezeškijan naložio je kasno sinoć Ministarstvu unutrašnjih poslova da formira poseban tim za "potpunu istragu" dešavanja u provinciji Ilam, pošto su na mrežama objavljeni snimci na kojima se vidi kako snage bezbjednosti pucaju na demonstrante.
Predsjednik Irana je takođe potvrdio da se dogodio "incident u bolnici u gradu Ilam". Na jednom od objavljenih snimaka vidi se kako pripadnici snaga bezbjednosti upadaju u bolnicu u gradu Ilam, u koju su se, prema navodima aktivista, sklonili ranjeni demonstranti, navodi BBC.
Napad na tu bolnicu osudilo je američko ministarstvo spoljnih poslova, koje je incident okarakterisalo kao "zločin protiv čovječnosti".
"Upad na bolnička odjeljenja, premlaćivanje medicinskog osoblja i napad suzavcem i municijom na ranjene jasan je zločin protiv čovječnosti. Bolnice nisu bojna polja", naveo je Stejt department na mreži X.
Rast broja mrtvih na protestima povećava izglede za neki oblik intervencije SAD u Iranu, ocjenjuje AP. Američki predsjednik Donald Tramp upozorio je Teheran u petak da će SAD "priskočiti u pomoć" iranskim demonstrantima ako ih vlast bude ubijala dok mirno protestuju.
Iako je nepoznato da li će i na koji način Tramp intervenisati, zvaničnici Irana su odmah gnijevno reagovali na njegove komentare, zaprijetivši da će izvesti udare na američke vojnike na Bliskom istoku. Trampovi komentari su dodatno dobili na značaju dan kasnije, 3. januara, kada je američka vojska upala u Venecuelu i zarobila njenog predsjednika Nikolasa Madura, dugogodišnjeg saveznika Teherana.
Najnoviji protesti su najrasprostranjeniji u Iranu od 2022. godine, kada su širom zemlje izbile masovne demonstracije zbog smrti u pritvoru Mahse Amini, 22-godišnje Kurdkinje koju je policija za moral uhapsila jer nije nosila hidžab u skladu sa propisima. Međutim, najnoviji protesti za sada nisu rasprostranjeni i intenzivni kao demonstracije zbog smrti Mahse Amini, za koju svjedoci tvrde da je posljedica policijske brutalnosti. I istražitelji Ujedinjenih nacija su zaključili da je njena smrt posljedica fizičkog nasilja.
Protesti su izbili 28. decembra, kada su prodavci izašli na ulice Teherana kako bi izrazili gnijev zbog još jednog naglog pada vrijednosti iranske valute rijal u odnosu na američki dolar. Studenti su se ubrzo pridružili protestima, koji su počeli da se šire na druge gradove.
Rijal je danas potonuo na rekordno nizak nivo, a inflacija je porasla na 40 odsto, nakon što su Ujedinjene nacije u septembru ponovo uvele sankcije Iranu zbog nuklearnog programa te zemlje. Pogoršanju ekonomske situacije doprinio je i 12-dnevni rat Irana i Izraela u junu prošle godine, okončan američkim udarima na iranska nuklearna postrojenja.
Iranska centralna banka je zbog protesta ukinula povlašćeni kurs dolara u odnosu na rijal za sve proizvode osim ljekova i pšenice. Iranska vlada je prethodnih mjeseci nudila taj kurs uvoznicima i proizvođačima u pokušaju da obezbijedi protok osnovnih dobara uprkos međunarodnim sankcijama. Međutim, mnoge firme su razliku u kursu iskoristile i ostvarivale sve veći profit dok je ušteđevina običnih ljudi brzo gubila vrijednost.
Iako su protesti u početku bili fokusirani na ekonomska pitanja, demonstranti su ubrzo počeli da skandiraju i protiv vlade, navodi BBC. Između ostalog, uzvikivali su "Smrt diktatoru", misleći na vrhovnog vođu Irana Alija Hamneija, i "Pahlavi se vraća", aludirajući na opozicionara u egzilu Rezu Pahlavija, sina nekadašnjeg iranskog šaha Mohamada Reze Pahlavija (1941-1979).
Razmjere najnovijeg talasa protesta za sada nisu poznate. Iranski državni mediji pružaju malo informacija o demonstracijama, dok su snimci koji se pojavljuju na mrežama kratki i nedovoljno jasni. Novinari u Iranu se u načelu suočavaju sa ograničenjima, budući da im je potrebna dozvola za putovanje po zemlji, ali i sa prijetnjama.
Izvjesno je da se protesti za sada ne smiruju, čak ni pošto je vrhovni vođa, ajatolah Ali Hamnei u subotu rekao da "izgrednici moraju da budu stavljeni na svoje mjesto".
U Iranu je u proteklih 50 godina bilo nekoliko talasa protesta.
Uoči Islamske revolucije 1979. protestovali su studenti, zaposleni u naftnim kompanijama i drugi, zahtijevajući političke slobode. Te masovne demonstracije su vršile snažan pritisak na teško bolesnog autokratskog šaha Mohamada Rezu Pahlavija, koji je u januaru 1979. pobegao iz zemlje. Za vrijeme njegove vladavine, Iran je bio jedan od glavnih saveznika SAD na Bliskom istoku. Američka CIA je čak podstakla puč 1953. koji je učvrstio njegovu vladavinu.
Revolucija je okončana u februaru 1979. godine, kada je ukinuta monarhija i uspostavljena tvrdokorna šiitska teokratija na čelu sa ajatolahom Ruholahom Homeinijem. U novembru 1979. studenti su upali u Ambasadu SAD u Teheranu, tražeći izručenje Pahlavija, i uzeli za taoce 66 Amerikanaca. Talačka kriza je trajala 444 dana i dovela je do prekida diplomatskih odnosa Irana i SAD.
Nova Homeinijeva vlada pogubila je hiljade ljudi. Zbog radikalnog obračuna sa neistomišljenicima, ali i zbog rata Irana i Iraka (1980-1988), masovnih demonstracija nije bilo godinama.
Tokom većeg dijela 1990-ih u Iranu je bilo samo sporadičnih protesta u nekoliko gradova, uglavnom zbog ekonomskih problema i naglog skoka cijena.
U julu 1999. u Teheranu su izbili masovni studentski protesti zbog gašenja reformističkih novina. Poslije brutalnog noćnog napada bezbjednosnih snaga na studente, demonstracije su se proširile na univerzitetske kampuse u brojnim gradovima. Ipak, proteste su ubrzo ugušile snage bezbjednosti. Više studenata je ubijeno, desetine su povrijeđene, a stotine uhapšene.
U junu 2007. u Teheranu i drugim gradovima širom Irana izbili su jednodnevni, ali nasilni protesti, nakon što su mjere populističkog predsjednika Mahmuda Ahmadinedžada, uvedene radi ograničenja uvoza nafte, dovele do formiranja dugih redova na benzinskim pumpama. Demonstranti su zapalili nekoliko benzinskih pumpi i banaka.
Najmasovniji protesti u Iranu do sada izbili su u ljeto 2009. godine. Milioni Iranaca su mjesecima protestovali u većim gradovima širom zemlje, osporavajući pobjedu tvrdokornog Ahmadinedžada na predsjedničkim izborima. Demonstracije su ugušene početkom 2010. brutalnom represijom, koja je rezultirala sa desetinama mrtvih i hiljadama uhapšenih, kao i ograničenjem interneta - blokiran je pristup Tviteru, Fejsbuku, Jutjubu i hiljadama sajtova.
Narednih godina je bilo sporadičnih protesta, prije svega zbog ekonomskih teškoća, da bi u septembru 2022. ponovo milioni izašli na ulice širom zemlje, izražavajući gnijev i želju za promjenama poslije smrti Mahse Amini. Tokom višemjesečne represije ubijeno je više od 500 ljudi, a 22.000 su uhapšene.
Bonus video:
