Sjedinjene Države su prekršile i međunarodno i domaće pravo otmicom autoritarnog lidera Venecuele Nikolasa Madura. Operacija, koja je uslijedila nakon višemjesečnih bombardovanja malih plovila u Karipskom moru, upečatljivo pokazuje da su podrivanje demokratije kod kuće i erozija poretka zasnovanog na pravilima dvije strane iste medalje.
Međunarodno pravo je oduvijek bilo krhko, selektivno primjenjivano i odraz moći i interesa, a ne samo normi i ideala. Čak i nesavršena primjena tih principa zahtijeva podršku demokratskih država i međunarodnih institucija. Ipak, većina evropskih reakcija na potez SAD nije ponudila onu nužnu odbranu.
Osim eksplicitnijih izjava Francuske, Norveške i Španije, većina evropskih vlada je prešla preko kršenja međunarodnog prava koje je počinio američki predsjednik Donald Tramp, prihvatajući situaciju kao svršen čin i tek izražavajući nadu da će se sada uzeti u obzir međunarodne norme i demokratske težnje naroda Venecuele. Krajnji rezultat je već dobro poznati kompromis između nastojanja da se izbjegne gnjev američkog predsjednika i ponavljanja uobičajene liste načela. To je, ukratko, priča o tome kako se Evropa tokom 2025. godine odnosila prema Trampovoj drugoj administraciji.
Suzdržane evropske reakcije odražavaju pretešku sjenku uticaja Vašingtona nad kontinentom, podstaknutu strahom da bi Grenland mogao biti sljedeća stanica Trampovog avanturizma ili da bi američko napuštanje Ukrajine imalo pogubne posljedice.
Neki tvrde da je podrška poretku zasnovanom na pravilima znak slabosti i naivnosti. Geopolitička vremena su se promijenila, glasi taj argument: treba se svrstati uz moćne i odbaciti principe starog međunarodnog poretka.
Teritorijalni revizionizam u Evropi, bez međunarodnih principa i terena za pregovore zasnovanog na pravilima, mogao bi da izazove potencijalno katastrofalne posljedice ne samo u krhkim, podijeljenim regionima, poput Balkana i Južnog Kavkaza, već i za postojeće članice EU
Drugi će tvrditi da je Trampova akcija u Venecueli samo još jedna epizoda u dugom nizu kršenja međunarodnog prava, od invazije na Irak do nedavnih udara u Iranu, da i ne pominjemo dvjesta godina dugu istoriju američkog vojnog intervencionizma u Latinskoj Americi. Prema tom viđenju, američki potez se moralno ne razlikuje od Rusije u Ukrajini ili Izraela u Gazi; međunarodni poredak nikada zapravo nije ni postojao, a držati se njegovih prašnjavih principa znači poricati stvarnost.
Međutim, postoji mnogo strateških i pragmatičnih razloga zbog kojih bi Evropa u svijetu koji Vašington ubrzano oblikuje trebalo odlučnije da stane u odbranu međunarodnih normi. Vojna operacija u Venecueli je primjena nedavne američke Strategije nacionalne bezbjednosti, sa svojim “Trampovim korolarom” Monroovoj doktrini, čiji je cilj da se “obnovi američki primat u zapadnoj sferi”.
Američki državni sekretar Marko Rubio, koji je naknadno opravdao operaciju u Venecueli kao akciju protiv trgovine drogom, zapadnu hemisferu vidi kao prostor za legitimno djelovanje SAD bez obzira na međunarodno pravo. To odražava geopolitiku sfera uticaja, u kojoj velike sile uspostavljaju kontrolu nad svojim susjedstvima i dopuštaju teritorijalni revizionizam u njima: Rusija u istočnoj Evropi, Kina nad Južnim kineskim morem, a Sjedinjene Države u zapadnoj hemisferi.
Evropska unija, između ostalog zahvaljujući sposobnosti da privlači nove članice, na evropskom kontinentu ostvaruje neku vrstu sfere uticaja. Međutim, ona mora biti u stanju da tim prostorom upravlja u skladu s pravilima i ustavnim poretkom koje je demokratski i kolektivno usvojila, umjesto da bude oblikovana američkom civilizacijskom ideologijom ili velikim tehnološkim kompanijama. Mora da poštuje Povelju Ujedinjenih nacija kako bi zaštitila Grenland i Dansku, kako bi osigurala da je sudbina Ukrajine utemeljena u međunarodnom pravu i pravdi, da bi upravljala odnosima s partnerima poput Ujedinjenog Kraljevstva i nastavila ambicije budućeg proširenja na Balkan, Ukrajinu i Moldaviju.
Teritorijalni revizionizam u Evropi, bez međunarodnih principa i terena za pregovore zasnovanog na pravilima, mogao bi da izazove potencijalno katastrofalne posljedice ne samo u krhkim, podijeljenim regionima poput Balkana i Južnog Kavkaza, već i za postojeće članice EU čiji je ustavni status i dalje sporan, poput Kipra, pa čak i za Ujedinjeno Kraljevstvo i Španiju.
Drugi strateški razlog zbog kojeg bi Evropljani trebalo postojano da podrže međunarodne principe jeste izgradnja boljih odnosa sa zemljama takozvanog Globalnog juga. Evropske poruke upućene njima prožete su retorikom izvedenom iz Povelje UN, ali je praktična primjena tih principa daleko od zadovoljavajuće, da to kažemo najblaže. Kredibilitet Evrope u svijetu je odavno narušen i to je ugrozilo potragu za partnerima u podršci Ukrajini, kao i nastojanje da pronađe nove trgovinske partnere u trenutku kada Sjedinjene Države preoblikuju globalnu ekonomiju prema svojim protekcionističkim interesima.
EU je oduvijek bila rastrzana između regionalnog i globalnog fokusa. U posljednje vrijeme naginje ovom prvom, ali geopolitička i ekonomska stvarnost pokazuje da je to lažna dilema. Ako Sjedinjene Države prihvataju sfere uticaja, a Rusija i Kina multipolarnost, Evropljani moraju da grade dublje veze sa istomišljenicima širom svijeta, koji promovišu nove pristupe klimatskim promjenama, međunarodnoj pravdi i ekonomskom razvoju. Iznad svega, Evropljani moraju biti mnogo otvoreniji za reformu međunarodnog sistema kako bi on postao uključiviji.
Još jedan razlog da se brane principi poretka zasnovanog na pravilima jeste da se jezik prava i demokratije povrati od onih koji ga danas zloupotrebljavaju. Naknadna opravdanja Madurovog svrgavanja kretala su se od tvrdnji da nema demokratski legitimitet do njegove uloge u trgovini narkoticima, zbog koje ga je već optužila prva Trampova administracija.
Minhenski govor američkog potpredsjednika Džej Di Vensa u februaru 2025. i američka Strategija nacionalne bezbjednosti prepuni su pozivanja na slobodu govora i političke slobode, ispražnjenih od njihovog izvornog značenja. Jezik “dilova” predsjednika Trampa pretvorio je diplomatiju i posredovanje u poslovnu transakciju. Proruski političari u Evropi riječ “mir” koriste kao sinonim za kapitulaciju Ukrajine.
Neprimjetno preuzimanje jezika međunarodnih principa i ljudskih prava nosi rizik da se te norme isprazne od svoje temeljne vrijednosti, ali i da se akterima posvećenim njihovoj odbrani oduzmu argumenti za njihovu borbu. Posljedice erozije demokratskih normi kod kuće i u svijetu nadživjeće sadašnji evropski strah od geopolitike sfera uticaja, ili privlačnosti koju ona izaziva.
Autorka je direktorka Karnegi Evropa
Prevod: A. Š.
Bonus video:
