Iranske bazardžije, trgovačka klasa koja je bila finansijska okosnica Islamske revolucije 1979. godine, okrenuli su se protiv vjerskog establišmenta kojem su pomogli da dođu na vlast, podstičući nerede zbog ekonomije koji su prerasli u otvorene antivladine proteste.
Frustracija među bazardžijama - od sitnih trgovaca do velikih veleprodajnih preduzetnika - rasla je kako je tokom decenija slabio njihov politički i ekonomski uticaj u Iranu, dok je elitna Revolucionarna garda učvršćivala kontrolu nad ekonomijom, gradeći razgranate i čvrsto zatvorene mreže moći, piše agencija Rojters.
“Borimo se za opstanak. Ne možemo da uvozimo robu zbog američkih sankcija i zato što samo Garda ili oni povezani s njom kontrolišu ekonomiju. Oni misle isključivo na sopstvenu korist”, rekao je za Rojters jedan trgovac sa Velikog bazara u Teheranu, koji je želio da ostane anoniman.
Talas protesta koji je zahvatio zemlju, predstavljajući jedan od najozbiljnijih izazova klerikalnom rukovodstvu do sada, izbio je krajem decembra na Velikom bazaru u Teheranu, gdje su stotine trgovaca osudile nagli pad vrijednosti rijala.
Demonstracije su se brzo proširile i poprimile politički karakter, dovodeći u pitanje legitimitet Islamske Republike. Demonstranti pale slike vrhovnog vođe ajatolaha Alija Hameneija i uzvikuju “Smrt diktatoru”, uprkos snažnom prisustvu pripadnika snaga bezbjednosti koji uzvraćaju silom.
Iranski vlastodršci, mada priznaju ekonomske teškoće, za podsticanje nemira optužuju svoje dugogodišnje neprijatelje - Sjedinjene Države i Izrael. Djeluju odlučni da zadrže vlast po svaku cijenu, oslanjajući se na bezbjednosni aparat usavršavan decenijama gušenja etničkih pobuna, studentskih pokreta i protesta zbog ekonomskih teškoća i društvenih sloboda.
Kombinacija međunarodnih sankcija i razgranatog ekonomskog carstva Revolucionarne garde ograničila je sposobnost vlade da ublaži tešku ekonomsku situaciju.
Analitičar iz Teherana Said Lejlaz kazao je za britansku agenciju da je vlast izgubila kontrolu nad situacijom. “Upadljivo je to što su nemiri počeli na bazaru. Za trgovce ključno pitanje nije inflacija - već nestabilnost cijena, koja im onemogućava da odluče da li da kupuju ili prodaju”, rekao je.
Ekonomske razlike između običnih Iranaca i vjerske i bezbjednosne elite, uz ekonomsko loše upravljanje i državnu korupciju, o kojima izvještavaju čak i državni mediji, dodatno su podstakle nezadovoljstvo u trenutku kada inflacija gura cijene mnogih proizvoda van domašaja većine građana.
Iranska valuta rijal izgubila je gotovo polovinu vrijednosti u odnosu na dolar tokom 2025. godine, dok je zvanična inflacija u decembru dostigla 42,5 odsto.
Revolucionarna garda, koju je stvorio pokojni osnivač Islamske Republike, ajatolah Ruholah Homeini, prvi put je obezbijedila ekonomsko uporište poslije iransko-iračkog rata tokom osamdesetih godina, kada su im vjerski vladari dozvolili da ulažu u vodeće iranske industrije.
Njihov uticaj je tokom decenija eksponencijalno rastao, uz punu podršku Hameneija i zahvaljujući prilikama koje su stvorile zapadne sankcije, koje su Iran faktički isključile iz globalnog finansijskog i trgovinskog sistema.
Revolucionarna garda danas kontrolišu ogromne segmente ekonomije - od nafte, preko saobraćaja i komunikacija, do građevinarstva.
“Vlada želi da riješi problem, ali u ovom sistemu nema ni sredstva ni moć. Ekonomiju ne kontroliše vlada”, rekao je za Rojters 62-godišnji prodavac tepiha iz Teherana.
Svi aspekti naftnog sektora, pogođenog sankcijama, našli su se pod sve snažnijim uticajem Garde - od “flote iz sjenke” tankera koji tajno prevoze naftu, do logistike i paravan-kompanija koje je prodaju, uglavnom Kini.
“Niko ne zna koliko se novca od nafte, koju Garda prodaje, zaista vraća u zemlju… previše su moćni da bi ih iko zbog toga ispitivao”, rekao je jedan visoki iranski zvaničnik, koji je tražio da ostane anoniman.
Tokom svog predsjedničkog mandata od 2013. do 2021. godine, pragmatičar Hasan Rohani više puta je ulazio u sukob s Revolucionarnom gardom dok su njegovi pokušaji da obuzda njihove poslovne mreže i imovinu uglavnom bili osujećeni.
Mada je tokom vremena prepustio dio ekonomske moći, vjerski establišment se oslanjao na svoje lojalne snage, Gardu i sa njima povezanu paravojnu formaciju Basidž, kako bi nasilno gušio etničke pobune, studentske nemire i proteste zbog ekonomskih teškoća, čuvajući politički poredak.
“U ovako osjetljivim okolnostima, kada se zemlja suočava sa spoljnim prijetnjama, Hamenei ne može da uznemiri Gardu ograničavanjem njihovog ekonomskog uticaja. Vjerskom establišmentu je ona potrebna da uguše proteste i da se suprotstave spoljnim prijetnjama”, rekao je izvor blizak Rohaniju.
Američka organizacija za ljudska prava HRANA potvrdila je smrt 544 osobe, 496 demonstranata i 48 pripadnika snaga bezbjednosti, kao i hapšenje 10.681 osobe od početka protesta 28. decembra, koji su se potom proširili širom zemlje. Rojters nije mogao da iz nezavisnih izvora potvrdi te podatke.
Vlasti nijesu saopštile broj žrtava, ali zvaničnici tvrde da je veliki broj pripadnika snaga bezbjednosti ubijen od strane “terorista i izgrednika” povezanih sa stranim neprijateljima, uključujući Sjedinjene Države i Izrael.
Iran je juče saopštio da održava otvorene komunikacione kanale sa SAD, dok predsjednik Donald Tramp razmatra odgovor na smrtonosni obračun vlasti sa demonstrantima.
Tramp je u nedjelju rekao da bi SAD mogle da se sastanu s iranskim zvaničnicima i da je u kontaktu s iranskom opozicijom, dok istovremeno pojačava pritisak na rukovodstvo u Teheranu, uključujući i prijetnju mogućom vojnom akcijom zbog smrtonosnog nasilja nad demonstrantima.
“Komunikacioni kanal između našeg ministra vanjskih poslova Abasa Aragčija i američkog specijalnog izaslanika (Stiva Vitkofa) je otvoren i poruke se razmjenjuju kad god je to potrebno”, saopšteno je iz iranskog Ministarstva vanjskih poslova.
Aragči je rekao da je situacija “pod potpunom kontrolom”, nakon što je tokom vikenda došlo do naglog porasta nasilja povezanog s protestima. Naveo je da je Trampovo upozorenje, kako je rekao, motivisalo teroriste da napadaju demonstrante i snage bezbjednosti kako bi izazvali stranu intervenciju.
Turska je juče saopštila da bi svaka strana intervencija u susjednom Iranu dovela do većih kriza u toj zemlji i regionu, te je pozvala na pregovore SAD i Irana kako bi se postojeći problemi riješili.
Članica NATO-a, Turska, ne želi da vidi haos u Iranu, uprkos “određenim problemima unutar iranskog društva i vlasti”, rekao je Omer Čelik, portparol vladajuće Stranke pravde i razvoja (AKP).
“Kao što je rekao iranski predsjednik Masud Pezeškijan, ti problemi moraju biti riješeni kroz unutrašnju dinamiku iranskog društva i nacionalnu volju Irana”, rekao je Čelik na konferenciji za novinare nakon sastanka vladajuće stranke. “Vjerujemo da bi strana intervencija dovela do još gorih posljedica, a da bi intervencija koju posebno provocira Izrael dovela do još većih kriza”.
Bonus video:
