He Đijankui proveo je tri godine u zatvoru nakon što je stvorio genetski modifikovane bebe. Sada, po povratku naučnom radu, smatra da se otvara sve veći prostor za istraživače koji pomjeraju granice.
Zbog stvaranja prvih genetski modifikovanih beba na svijetu, He Đijankui bio je obilježen kao kineski doktor Frankenštajn. U Kini je osuđen na tri godine zatvora zbog obmane medicinskih vlasti.
Međutim, u trenutku kada Kina pojačava ambicije da postane biotehnološka supersila, ovaj naučnik (41) nije ućutkan niti gurnut u zaborav. Naprotiv, živi i javno govori iz svog doma u istraživačkom centru kojeg podržava država sjeverno od Pekinga, hvaleći se svojim radom i tvrdeći da je njegova zemlja spremna da ga prihvati.
Ne može da putuje u inostranstvo jer mu je pasoš oduzet, no postao je mala, ali glasna figura u kineskom biotehnološkom okruženju - ni potpuno rehabilitovan, ni ućutkan. Pitanje je zašto.
“Za zemlju koja je veoma vješta u cenzuri i kontroli, ostavljaju ga neobično slobodnim”, rekao je Bendžamin Harlbat, vanredni profesor na Univerzitetu Arizone, koji godinama poznaje dr Hea.
“U periodu rastućih tenzija između Kine i Zapada, u trenutku kada Kina pravi značajan napredak u tehnologiji”, dodao je, dr He “se ne smatra teretom, već se očigledno doživljava kao potencijalna prednost”.
U intervjuu u svom prostranom stanu koji mu je, zajedno s tjelohraniteljem, obezbijedio finansijski sponzor čije ime nije želio da otkrije, kineski naučnik rekao je da raste potražnja za istraživačima poput njega, koji su spremni da pomjeraju granice.
Naveo je da mu je nedavno ponuđeno radno mjesto u državnoj medicinskoj akademiji u Šendženu, južnom kineskom gradu pored Hongkonga, gdje je radio do hapšenja 2019. godine.
Eksperiment dr Hea iz 2018. godine, u kojem su genetski modifikovani embrioni rezultirali rođenjem bliznakinja, a kasnije i treće bebe iz drugog para, izazvao je ogorčenje širom svijeta, jer se vrlo malo zna o bezbjednosti i dugoročnim zdravstvenim posljedicama izmjene gena kod embriona. Mnogi su to vidjeli kao otvaranje Pandorine kutije na putu ka “dizajniranim bebama” ili eugenici.
Za razliku od milijardera iz Silicijumske doline koji traže načine da stvaraju pametniju djecu, dr He, koji tvrdi da je njegov eksperiment bio usmjeren na stvaranje beba otpornih na HIV infekciju, insistira da mu je cilj isključivo prevencija bolesti.
“Ako neko ovo koristi za povećanje inteligencije, naučnika treba poslati u zatvor”, rekao je.
Naveo je da je nastavio istraživanja genetskog uređivanja u laboratoriji u Pekingu, fokusirajući se na načine da se ukloni Alchajmerova bolest, od koje boluje njegova majka, kao i Dušenova mišićna distrofija (DMD), nasljedna neuromišićna bolest. Dodao je da eksperimentiše isključivo na miševima, a ne na ljudima.
Dr He nije pokazao kajanje zbog svog ranijeg rada, tvrdeći da je samo bio ispred svog vremena. “Ljudi još nisu bili spremni da prihvate ono što sam radio”, ocijenio je on.
Kako tvrdi, to se sada mijenja, pozivajući se na istraživanje javnog mnjenja Univerziteta Sun Jat-sen u Gvangdžuu, koje pokazuje snažnu podršku građana Kine genetskom modifikovanju radi sprečavanja bolesti, ali ne i radi povećanja inteligencije, kao i na nove kineske državne propise koji regulišu istraživanja “novih biomedicinskih tehnologija”.
Smatra da težnja Kine da postane svjetski lider u nauci i tehnologiji znači da je samo pitanje vremena kada će biti slavljen kao pionir genetskog uređivanja, makar unutar zemlje.
Rad dr Hea na ljudskim embrionima, korišćenjem tehnike poznate kao CRISPR-Kas9, tehnički nije bio naročito složen, rekao je Harlbat sa Univerziteta Arizone. Međutim, odluka da se embrioni implantiraju u žene i da se rode bebe učinila ga je “centrom gravitacije za velika moralna i geopolitička pitanja koja su počela da se okreću oko njega”.
Iako ne želi da govori o svojim sadašnjim vezama i pokroviteljima, dr He rado govori o tome kako kineska biotehnologija ubrzano prestiže istraživanja u Sjedinjenim Američkim Državama, koje, po njegovom mišljenju, sputavaju etički odbori, sitničavi regulatori i strah od nepoznatog.
“Kinesko uređivanje gena će zavladati svijetom, baš kao što su kineska električna vozila već to učinila”, predvidio je.
Optužbe američkih naučnika da je njegov raniji rad u Šendženu grubo prekršio medicinsku etiku, dodao je, pokazuju zašto će Sjedinjene Države izgubiti trku u biomedicini.
Aura misterije oko dr Hea proteže se i na njegov privatni život. Početkom 2024. godine oženio je Keti Taj, kinesko-kanadsku biotehnološku preduzetnicu, ali su se ubrzo razišli nakon što joj je u maju zabranjen ulazak u Kinu.
Taj vodi startap “Manhattan Genomics”, koji tvrdi da radi na razvoju “bezbjednih i etičkih terapija za korekciju gena”, i dijeli dr Heovo uvjerenje da Kina ima potencijal da predvodi budućnost ove tehnologije.
Rekla je da Sjedinjene Države i dalje imaju prednost, ali je dodala da “Kina istorijski pokazuje izuzetno brzu primjenu tehnologija na granici mogućeg, naročito u medicini, i da ima korist od manje regulative”.
Odbila je da govori o razlozima zabrane ulaska u Kinu, kao i da komentariše zagonetnu poruku koju je objavila na mreži Iks, u kojoj je navela: “Kina misli da sam agent CIA, a SAD misle da sam agent KKP.”
Kineski predsjednik Si Đinping postavio je cilj da Kina postane globalni lider u nauci i tehnologiji do 2049. godine, stote godišnjice dolaska Komunističke partije na vlast. Vlada ulaže ogromna sredstva u razvoj onoga što naziva “tehnologijama genetske manipulacije”.
U govoru Kineskoj akademiji nauka 2019. godine, Si je izjavio da “ne smijemo dozvoliti da birokratija veže ruke i noge naučnicima i da beskrajni izvještaji i odobrenja guše njihovu energiju”.
Novi propisi koje je Državni savjet, kineska vlada, izdao u septembru, zabranjuju izmjenu DNK u ljudskim reproduktivnim ćelijama, poput sperme, jajnih ćelija ili embriona - upravo onu vrstu istraživanja kakvu je dr He sprovodio prije hapšenja u Šendženu.
Ipak, propisi istovremeno ostavljaju prostor za takav rad, navodeći da će državni zdravstveni organ nadgledati sva istraživanja koja “manipulišu ljudskim reproduktivnim ćelijama, zigotima ili embrionima i implantiraju ih u ljudsko tijelo radi razvoja”.
Dr He je rekao da su nova pravila nejasna kada je riječ o tome da li bi u budućnosti bilo dozvoljeno stvaranje genetski modifikovanih beba, ali ih vidi kao “znak da se Kina otvara u ovoj oblasti”.
Kao još jedan mogući pokazatelj promjene stava, kineski naučnici koji su 2019. godine potpisali otvoreno pismo u kojem su osudili njegov rad sada uglavnom ćute. Poruke koje je “Njujork tajms” poslao dvadesetorici potpisnika, sa pitanjem da li i dalje stoje iza ranije osude, ostale su bez odgovora.
Harlbat je rekao da kineske naučne ambicije mogu objasniti zašto se dr He “ne tretira kao bivši robijaš” i zašto mu je dopušteno da slobodno iznosi svoje entuzijastične stavove.
Dr He je rekao da je veoma ponosan što je stvorio “zdrave, lijepe bebe” u Šendženu - bliznakinje koje naziva Lulu i Nana, kao i treću djevojčicu, Emi - za dva para roditelja. U sva tri slučaja otac je bio HIV pozitivan.
Gdje se djevojčice sada nalaze drži se u tajnosti, a njihovo zdravstveno stanje nisu provjeravali nezavisni izvori. “Neću ih staviti u kavez i dozvoliti ljudima da im uzimaju krv i seciraju ih. One su ljudska bića, nemojte ih tretirati kao miševe”, rekao je dr He.
Da barem neki uticajni krugovi u kineskom establišmentu blagonaklono gledaju na njegov rad bilo je jasno još u novembru 2018. godine, kada je objavljena vijest o rođenju prvih genetski izmijenjenih beba. “Narodni dnevnik”, zvanično glasilo Komunističke partije, objavio je tekst u kojem se navodi da su rođene bliznakinje iz embriona čije je gene dr He izmijenio pomoću CRISPR tehnologije.
List je njihovo rođenje proglasio “istorijskim probojem Kine u primjeni tehnologije genetskog uređivanja za prevenciju bolesti”.
Tekst je ubrzo uklonjen, objavljen uoči međunarodne konferencije o genomskom uređivanju u Hongkongu, kada su učesnici konferencije burno reagovali na vijest o onome što je dr He učinio.
Upravo tada su ga neki nazvali kineskim dr Frankenštajnom. Taj nadimak, rekao je, smatrao je nepravednim jer, za razliku od izmišljenog naučnika i njegovog čudovišta, “nikada nije ubio nikoga” i samo je “usrećio roditelje”.
Iako ga je u početku taj nadimak ljutio, sada ga je prihvatio i jedno vrijeme ga je koristio u biografiji svog naloga na mreži Iks.
“Sada mi se sviđa to ime, jer pokazuje da imam supermoć”, kazao je on.
Priredio: S. S.
Bonus video:
