Fentanil je mnogima već poznat – prije svega zbog svoje ključne uloge u opioidnoj krizi u Sjedinjenim Američkim Državama. Nitazeni su, međutim, manje poznati. Ipak, i oni spadaju u sintetičke opioide – i trenutno se veoma brzo šire. Već i najmanje količine, golim okom jedva vidljive, mogu imati smrtonosan efekat. Često su pogođeni mladi ljudi.
Nova analiza pokazuje da je broj neprijavljenih slučajeva mnogo veći nego što su statistike do sada sugerisale. Prema britanskoj studiji objavljenoj u časopisu "Clinical Toxicology", postoji za trećinu više smrtnih slučajeva uzrokovanih nitazenima nego što je to do sada bilo zabilježeno.
Jedan od razloga je to što se te supstance u krvnim uzorcima nakon smrti veoma brzo razgrađuju. Kada toksikološka analiza treba da utvrdi uzrok smrti, one se često teško mogu detektovati.
Šta su nitazeni?
Nitazeni spadaju među najjače opioide – pojedini predstavnici te grupe mogu biti i do 500 puta jači od heroina, navode stručnjaci okupljeni oko Karolin Kuplend sa Kraljevskog koledža u Londonu. Originalno su 1950-ih razvijani kao potencijalni analgetici – jeftini su i lako se proizvode. Međutim, nikada nisu odobreni za medicinsku upotrebu zbog svoje ekstremne jačine i visokog rizika od predoziranja.
Prema podacima Njemačke opservatorije za droge i zavisnosti (DBDD), nitazeni se konzumiraju u veoma različitim oblicima – kao tečnost za vejp, kao tablete, papirići ili u drugim mješavinama.
Nitazeni imaju psihoaktivno dejstvo, što prema Svjetskoj zdravstvenoj organizaciji (SZO) znači da "utiču na mentalne procese, uključujući percepciju, svijest, kognitivne sposobnosti, raspoloženje i emocije".
Velika opasnost od predoziranja
Znaci predoziranja su gubitak svijesti, napadi i jaka sedacija, nakon čega slijedi zastoj disanja. Terapeutski opseg – dakle razlika između efektivne i smrtonosne doze – ekstremno je mali. To je razlog zbog kojeg čak i jednokratna upotreba može veoma brzo da postane opasna po život.
Istraživači oko Karolin Kuplend simulirali su tipičan tok toksikoloških analiza uz pomoć ogleda na životinjama. U Velikoj Britaniji obično prođe oko četiri nedjelje prije nego što se krvni uzorci analiziraju. U tom trenutku u prosjeku je moguće detektovati samo još 14 procenata početne količine supstance – što je ključni faktor zbog kojeg se smrtni slučajevi često ne pripisuju nitazenima. Na osnovu modeliranja, naučni tim je zaključio da je stvarna stopa smrtnosti za oko trećinu viša od zabilježene.
"Ako problem ne mjerimo pravilno, ne možemo ni da razvijemo adekvatne mjere – a neizbježna je posljedica da će se smrti koje su mogle da budu izbjegnute i dalje dešavati", upozorava Kuplend. Pronalazak tipičnih metabolita nitazena i razvoj metoda za njihovo otkrivanje mogao bi u budućnosti da dovede do boljih podataka.
Njemačka: Samo 40 odsto smrtnih slučajeva toksikološki se ispita
U Njemačkoj se tačan uzrok smrti kod slučajeva povezanih s drogama ionako utvrđuje samo pojedinačno, navodi Njemački centar za praćenje droga i zavisnosti od droga (DBDD). "U 2024. godini su samo u 40 procenata smrtnih slučajeva povezanih s drogama urađeni toksikološki izvještaji."
A i to je komplikovano – u oko 80 odsto takvih slučajeva konzumirano je više supstanci, što često onemogućava jasno određivanje uzroka smrti.
Nitazeni osvajaju tržište droga u Evropi
Evropska agencija za droge (EUDA) izvještava da je 2024. godine među gotovo 50 novih psihoaktivnih supstanci prijavljenih u EU, oko polovina pripadala grupi nitazena. Njihovo prisustvo na evropskom tržištu droga u ogromnoj mjeri je poraslo tokom proteklih sedam godina. Prema Kraljevskom koledžu, međunarodne institucije već su izdale brojne upozoravajuće izvještaje. Prema DBDD-u, nitazeni su već 2023. i 2024. bili među najčešće registrovanim supstancama u okviru sintetičkih opioida. U ovu grupu spadaju i poznate supstance poput fentanila ili tramadola.
Mladi ljudi posebno ugroženi nitazenima
Institut za istraživanje terapije u Minhenu izvještava da nitazene naročito koriste mladi ljudi skloni eksperimentisanju sa drogama. U Njemačkoj je dokumentovano više tragičnih slučajeva. Velika Britanija prijavila je 2024. više od 330 smrtnih slučajeva povezanih s nitazenima, a mnoge žrtve bile su vrlo mlade.
Za Njemačku je DBDD 2024. registrovao ukupno 32 smrtna slučaja povezana sa sintetičkim opioidima, a u devet slučajeva konzumacija nitazena bila je eksplicitno potvrđena. Za 2025. još nema potpunih podataka.
Sintetički opioidi – stalno nove varijante
Stručnjaci smatraju da je broj neprijavljenih slučajeva znatno veći – dijelom zbog nepotpunih toksikoloških analiza, a dijelom i zato što se stalno pojavljuju nove supstance. Tako su 2025. registrovani novi tzv. orfini poput ciklorfina – još jedne podgrupe opioida.
"Jedna od opasnosti novih sintetičkih opioida jeste to da se mogu naći, na primjer, u falsifikovanim ljekovima koji izgledaju potpuno vjerodostojno", navodi se. Ako ih slučajno konzumiraju ljudi bez razvijene tolerancije na opioide, to za njih može biti smrtonosno u roku od samo nekoliko minuta.
Bonus video:
