Predsjednik SAD Donald Tramp danas predsjedava prvim sastankom svog „Odbora za mir“, inicijative koja je naišla na pohvale Trampovih saveznika, ali i na kritike zemalja koje strahuju da bi mogla da potkopa Ujedinjene nacije.
Šta je „Odbor za mir“?
Tramp je prvi put predložio osnivanje tog odbora prošlog septembra, kada je predstavio plan za okončanje izraelskog rata u Gazi. Kasnije je precizirao da će mandat odbora biti proširen i izvan Gaze, kako bi se bavio i drugim sukobima širom svijeta, pri čemu bi Tramp bio njegov predsjedavajući. Takvi napori su tradicionalno bili u nadležnosti Ujedinjenih nacija.
Prema povelji, države članice imale bi mandat ograničen na tri godine, osim ako ne uplate po milijardu dolara za finansiranje aktivnosti odbora, čime bi stekle stalno članstvo.
Bijela kuća je u januaru imenovala državnog sekretara SAD Marka Rubija, Trampovog specijalnog izaslanika Stiva Vitkofa, bivšeg britanskog premijera Tonija Blera i Trampovog zeta Džareda Kušnera za članove osnivačkog Izvršnog odbora te inicijative.
Koje su se države do sada pridružile odboru?
Zvanični nalog odbora je naveo na mreži Iks više od dvadeset država kao osnivačke članice inicijative, među kojima su i glavni saveznici Vašingtona na Bliskom istoku.
Među njima su Izrael i Saudijska Arabija, kao i Egipat i Katar, koji su posredovali u pregovorima o prekidu vatre između Izraela i Hamasa. U regionu su uključeni i Bahrein, Jordan, Kuvajt, Maroko, Turska i Ujedinjeni Arapski Emirati.
Iz drugih djelova svijeta, među osnivačkim članicama su Albanija, Argentina, Jermenija, Azerbejdžan, Bjelorusija, Bugarska, Kambodža, El Salvador, Mađarska, Indonezija, Kazahstan, Kosovo, Mongolija, Pakistan, Paragvaj, Uzbekistan i Vijetnam.
Koje se države nijesu pridružile odboru?
Ključni zapadni saveznici Vašingtona, kao i velike sile globalnog juga poput Brazila, Indije, Meksika i Južne Afrike, nijesu prihvatili ponudu da se pridruže.
Lideri Britanije, Evropske unije, Francuske, Njemačke, Norveške i Švedske saopštili su da neće pristupiti odboru.
Tramp je prošlog mjeseca povukao poziv Kanadi, nakon što mu je zasmetao govor premijera Marka Karnija u Davosu.
Brazil i Meksiko su saopštili da se neće pridružiti inicijativi, navodeći kao razlog to što u odboru nema palestinskih predstavnika. Vatikan se nije pridružio, uz poruku da bi napore za rješavanje kriznih situacija trebalo da vodi sistem Ujedinjenih nacija.
Kina i Rusija, obje stalne članice Savjeta bezbjednosti Ujedinjenih nacija sa pravom veta, takođe se nijesu pridružile.
Kakva ovlašćenja će imati odbor?
Savjet bezbjednosti Ujedinjenih nacija usvojio je u novembru rezoluciju koju su izradile SAD, a kojom se priznaje odbor i pozdravlja kao prelazna i privremena administracija „koja će postaviti okvir i koordinisati finansiranje obnove Gaze“ u skladu s Trampovim planom, sve dok Palestinska uprava ne sprovede zadovoljavajuće reforme.
Rezolucijom je odboru dato ovlašćenje da rasporedi privremene Međunarodne stabilizacione snage u Gazi, uz ograničenje da se njegov mandat odnosi isključivo na Gazu i da traje samo do 2027. godine. Odbor je obavezan da svakih šest mjeseci podnosi izvještaj o svom radu petnaestočlanom Savjetu bezbjednosti.
Kina i Rusija su bile uzdržane, navodeći da rezolucija Ujedinjenim nacijama ne daje jasnu ulogu u budućnosti Gaze.
Osim u Gazi, još nije jasno kakva će ovlašćenja ili instrumente prinude odbor uopšte imati, niti kako će sarađivati sa Ujedinjenim nacijama i drugim međunarodnim organizacijama.
Prema povelji odbora, on će obavljati „funkcije izgradnje mira u skladu s međunarodnim pravom“. Njegov predsjedavajući, Tramp, imaće široka izvršna ovlašćenja, uključujući mogućnost da stavi veto na odluke i da smijeni članove, uz određena ograničenja.
Šta kažu kritičari?
Stručnjaci za ljudska prava su ocijeniliu da to što Tramp nadgleda odbor koji bi upravljao poslovima jedne strane teritorije podsjeća na kolonijalnu strukturu, te su kritikovali činjenicu da u njemu nema palestinskog predstavnika, iako bi trebalo da nadzire privremeno upravljanje palestinskom teritorijom.
Kritike su upućene i zbog uključivanja Tonija Blera, imajući u vidu njegovu ulogu u ratu u Iraku, kao i istoriju britanskog imperijalizma na Bliskom istoku.
Odbor je pod dodatnom lupom jer među članicama ima i država čiji su rezultati u oblasti ljudskih prava široko osuđivani od strane organizacija za zaštitu ljudskih prava, uključujući pojedine bliskoistočne sile, kao i Bjelorusiju i El Salvador.
Posebno su oštre kritike zbog toga što je Izrael uključen u odbor koji bi trebalo da nadzire privremeno upravljanje Gazom, imajući u vidu da je palestinska teritorija ostala opustošena nakon izraelske vojne ofanzive u kojoj su ubijene desetine hiljada ljudi, izbila kriza gladi, interno je raseljeno cjelokupno stanovništvo Gaze, a iznesene su i optužbe za ratne zločine i genocid.
Izrael svoje postupke opisuje kao samoodbranu, nakon što su militanti predvođeni Hamasom u napadu 2023. godine ubili 1.200 ljudi i oteli više od 250 talaca.
Ko prisustvuje sastanku?
Gotovo sve države koje su se pridružile odboru prisustvovaće današnjem sastanku.
Više od 20 drugih zemalja učestvovaće kao posmatrači, rekao je visoki američki zvaničnik. Među njima su bliski azijski saveznici Japan i Južna Koreja, kao i Indija i Tajland iz tog regiona.
Među posmatračima su i Britanija i Evropska unija, kao i pojedinačne države članice - Austrija, Hrvatska, Kipar, Češka, Finska, Njemačka, Grčka, Italija, Holandija, Poljska, Rumunija i Slovačka.
Norveška i Švajcarska će takođe učestvovati u tom svojstvu, kao i Meksiko i Oman.
Među temama o kojima će se razgovarati su obnova Gaze, napori na pružanju humanitarne pomoći i raspoređivanje stabilizacionih snaga.
Bonus video:
