Tri nedjelje nakon početka zajedničke vojne akcije SAD i Izraela 28. februara 2026. situacija na Bliskom istoku razvila se drugačije nego što se prvobitno očekivalo.
Na početku se pretpostavljalo da će ubistvo iranskog vrhovnog vođe Alija Hamneija u prvim satima rata, kao i eliminacija drugih političkih i vojnih lidera, brzo destabilizovati centar moći Islamske Republike.
„S početkom treće ratne nedjelje, međutim, vidi se da ta procjena ne odgovara stvarnosti. Struktura moći u Iranu prevazišla je prvi šok“, kaže analitičar za Bliski istok Habib Hoseini-Fard.
Revolucionarna garda nastavlja napade
Umjesto kolapsa, iranska Revolucionarna garda nastavlja borbu na više frontova – protiv SAD i Izraela, ali i napadima na ciljeve u susjednim arapskim državama. Pri tome se oslanjaju na decentralizovanu i dobro umreženu komandnu strukturu.
Čini se da je to i dalje slučaj, čak i nakon što je Izrael u utorak (17. 3. 2026) objavio da je ubio Alija Laridžanija, šefa Vrhovnog savjeta za nacionalnu bezbjednost Irana. On je bio odgovoran za koordinaciju u pitanjima odbrane i spoljne politike.
Izrael je takođe saopštio da je u još jednom napadu u ponedjeljak ubijen vođa milicije Basidž, Golamreza Solejmani.
Iran je kasnije u utorak potvrdio smrt i Solejmanija i Laridžanija.
Revolucionarna garda, poznata i kao „Armija čuvara islamske revolucije“ (IRGC), osnovana je nakon revolucije 1979. jer novi vlastodršci nijesu vjerovali vojsci koju je izgradio Šah. Njihov zadatak: sprečavanje puča i zaštita državne ideologije. Zajedno sa redovnom vojskom, Revolucionarna garda danas čini oružane snage Irana. Ona je potčinjena vjerskom i političkom vođi Islamske Republike, trenutno Modžtabi Hamneiju. Broj njihovih pripadnika procjenjuje se na do 200.000.
Prema podacima Centralne komande SAD (CENTCOM) od ponedjeljka, 16. marta 2026, Iran je u protekle dvije nedjelje izveo više od 300 raketnih napada i napada dronovima na Kuvajt, Katar, Ujedinjene Arapske Emirate, Saudijsku Arabiju i Izrael. Saudijsko ministarstvo odbrane saopštilo je 16. marta da je od ponoći presrelo više od 60 dronova u sopstvenom vazdušnom prostoru. To ilustruje razmjere ove konfrontacije bez presedana.
Iz Ujedinjenih Arapskih Emirata prijavljena je jedna žrtva u Abu Dabiju i jedan povrijeđeni. Prema navodima vlasti, riječ je o posljedicama padanja krhotina iranskih projektila. Ovi napadi uslijedili su nakon tvrdnje iranskog ministra vanjskih poslova Abasa Aragčija da su sa teritorije Emirata ispaljene rakete na ostrvo Harg – što je tvrdnja koja je izazvala oštre reakcije.
Fleksibilne komandne strukture kao recept za uspjeh
U tom kontekstu, Aragči isključuje pregovore. Dok god napadi traju, neće biti primirja, izjavio je on. On se očigledno može osloniti na i dalje snažan vojni aparat, sa Iranskom revolucionarnom gardom (IRGC) kao ključnim akterom koji može fleksibilno da reaguje na situacije koje se stalno mijenjaju.
„IRGC se u posljednje dvije decenije razvila iz hijerarhijske institucije u mrežnu strukturu. Provincijske komande imaju široka ovlašćenja i mogu da djeluju nezavisno od centra“, kaže stručnjak za Bliski istok Habib Hoseini-Fard i dodaje da „strateška dubina zemlje i podzemni raketni silosi čine potpuno uništenje vojnih kapaciteta u kratkom vremenu nemogućim – što je realnost koja opravdava nastavak napada uprkos tvrdnjama SAD o maksimalnom uništenju.“
Tako je izraelska vojska prijavila nova lansiranja raketa prema Izraelu – uprkos masovnim napadima na iranske ciljeve. U stambenim oblastima Tel Aviva došlo je do udara kasetne municije.
Revolucionarna garda tijesno isprepletena sa režimom
Reza Talebi, politički analitičar, ukazuje na unutrašnju strukturu sistema i upozorava na pojednostavljene pretpostavke o mogućem raspadu moći u Iranu:
„Ideja da stanje državne slabosti ili čak ‘propale države’ automatski vodi kapitulaciji vojnih snaga, ne odgovara strukturnoj stvarnosti u Iranu. Ideološki obojene snage unutar vojnog i bezbjednosnog aparata tijesno su povezane sa postojanjem samog sistema.“
Talebi naglašava da Revolucionarna garda nije samo vojna organizacija. „Revolucionarna garda istovremeno kontroliše ekonomske i ideološke strukture moći koje sežu daleko izvan Irana“, kaže on. Tako „Al-Kuds brigade“, specijalna jedinica Revolucionarne garde za operacije u inostranstvu, okupljaju oko sebe terorističke grupe na Bliskom istoku koje podržavaju ciljeve Irana, poput uništenja Izraela.
Organizacija posjeduje i građevinski konglomerat pod nazivom „Hatam-al-Anbija“, koji je vodeći u mnogim strateškim infrastrukturnim projektima i investicijama vrijednim milijarde. Kompanija je osnovana krajem osamdesetih godina prošlog vijeka radi obnove zemlje nakon rata protiv Iraka.
„Organska isprepletenost značajno otežava brzu ili dobrovoljnu predaju moći“, kaže Reza Talebi. „Ako se oslabi samo spoljašnji sloj sistema, to ne vodi nužno kolapsu, već može zaoštriti tenzije i pojačati interne konflikte unutar aparata moći.“ Ako bi sistem kolabirao, vjerovatniji je raspad po modelu Sirije ili Avganistana nego uređena smjena vlasti.
Potpuni kolaps malo vjerovatan
Talebiju se čini da za SAD i Izrael „potpuno kolabiran bezbjednosni aparat nije nužno cilj“. Iz ugla Izraela, oslabljen ali funkcionalan bezbjednosni sistem u Teheranu mogao bi biti predvidljiviji od potpunog vakuuma moći.
Prema Hoseini-Fardu, Zapad sada slijedi dva cilja: vojno slabljenje preostalih iranskih kapaciteta i otvaranje Ormuskog prolaza s jedne strane, i ciljane napade na bezbjednosne institucije kako bi se olakšali unutrašnji protesti.
Brzo primirje i raspad Revolucionarne garde se ipak ne naziru, smatra Hoseini-Fard. On ističe da je Iran nakon prvog šoka ciljano stvorio nesigurnost u Ormuskom prolazu i time povećao pritisak na svjetsku ekonomiju. Napadima na infrastrukturu i vojne baze u regionu Persijskog zaliva raste regionalna dimenzija konflikta.
„Najvjerovatniji scenario je nastavak rata – ili u dosadašnjem obimu ili u proširenom obliku“, kaže on.
Bonus video:
