Sjedinjene Američke Države više nisu demokratija. To sada otvoreno poručuje jedan od najkredibilnijih globalnih izvora za praćenje stanja demokratije u svijetu. Institut Varieties of Democracy (V-Dem) pri Univerzitetu u Geteborgu u godišnjem izvještaju iznosi zaključak da SAD klize ka autokratiji brže nego Mađarska i Turska.
“Naši podaci o SAD sežu do 1789. godine. Ovo što sada gledamo predstavlja najteži stepen demokratskog nazadovanja ikada zabilježen u toj zemlji”, kaže osnivač instituta Stafan Lindberg.
Lindberg od 2012. godine predvodi malu grupu istraživača u Švedskoj, koja je postala vodeći svjetski izvor za analizu stanja globalne demokratije. U najnovijem izvještaju, objavljenom u utorak, zaključili su da su SAD, prvi put poslije više od pola vijeka, izgubile status liberalne demokratije. Ta zemlja sada prolazi kroz ubrzan proces onoga što autori izvještaja nazivaju “autokratizacijom”, prenio je “Gardijan”.
Viktoru Orbanu u Mađarskoj je bilo potrebno oko četiri godine, Aleksandru Vučiću u Srbiji osam, a Tajipu Erdoganu u Turskoj i Narendri Modiju u Indiji oko deset godina da uguše demokratske institucije, dok je predsjednik SAD Donald Tramp to postigao za samo jednu godinu, navodi se u izvještaju.
Demokratija u SAD je sada pala na najniži zabilježeni nivo još od 1965. godine, kada su zakoni o građanskim pravima prvi put uveli faktičko opšte biračko pravo u SAD. Sav napredak ostvaren od tada je izbrisan, prema izvještaju.
Na globalnom nivou, demokratija je pala na najniže nivoe još od sredine sedamdesetih. “Svijet nikada ranije nije vidio toliki broj zemalja koje istovremeno prolaze kroz autokratizaciju”, kaže Lindberg.
Rekordnih 41 odsto svjetske populacije, odnosno 3,4 milijarde ljudi, trenutno živi u zemljama u kojima demokratija nazaduje, navodi se u izvještaju, uz ocjenu da Vašington predvodi ovo globalno udaljavanje od demokratije.
Istraživači koriste 48 različitih pokazatelja za procjenu stanja demokratije, poput slobode izražavanja i medija, kvaliteta izbora i poštovanja vladavine prava. Tako dobijeni “indeks liberalne demokratije” pokazuje da je brzina kojom se američka demokratija urušava bez presedana u modernoj istoriji. Glavni faktor je “brza i agresivna koncentracija vlasti u rukama predsjednika”, kaže Lindberg.
Kongres je marginalizovan, čime se dovodi u pitanje sistem “kontrole i ravnoteže” (ograničenja izvršne vlasti od strane sudske i zakonodavne grane) koji je ključan za američku demokratiju. Istovremeno, građanska prava naglo opadaju, a sloboda izražavanja sada je na najnižem nivou još od četrdesetih godina prošlog vijeka.
“Vidjeli smo vrlo brzu koncentraciju moći u izvršnoj vlasti. Zakonodavna grana je praktično prepustila ovlašćenja predsjedniku. Više ne funkcioniše kao kontrola izvršne vlasti”, kaže Lindberg. On ističe da je Tramp u prvoj godini potpisao stotine izvršnih naredbi, dok je Kongres usvojio znatno manje zakona, što, kako kaže, dodatno briše granicu između izvršne i zakonodavne vlasti.
U međuvremenu, Vrhovni sud je takođe u velikoj mjeri prepustio svoja ovlašćenja. Čak i kada Vrhovni sud obori njegove izvršne naredbe, Tramp pronalazi načine da zaobiđe odluke suda, rekao je Lindberg. On navodi da se protiv Trampove administracije trenutno vodi više od 600 sudskih postupaka.
Još jedan aspekt ubrzanog propadanja američke demokratije, prema izvještaju, je uklanjanje unutrašnjih zaštitnih mehanizama koji federalnu vladu štite od zloupotrebe vlasti. Na pitanje kako bi trebalo tumačiti te nalaze, Lindberg je odgovorio:
“Tramp je smijenio generalne inspektore i više nivoe državnih službenika u različitim resorima i zamijenio ih lojalistima. Upravo su to uradili Orban i Erdogan. Oni uklanjaju ograničenja vlasti. Do sada bi već moralo biti jasno da Tramp teži diktaturi”.
“Gardijan” piše da je 2012. godine, kada je politikolog Lindberg osnovao institut V-Dem, globalna demokratija bila blizu istorijskog vrhunca.
“Tada smo se svi bavili procesom demokratizacije i bili smo frustrirani time što pokazatelji nijesu bili dovoljno dobri, pa smo željeli da stvorimo kredibilan globalni indeks koji bi bio relevantan za cijelu zajednicu istraživača demokratije”, kaže on.
Pet godina kasnije, kada je institut objavio prvi skup podataka o globalnoj demokratiji, njegovi stručnjaci su shvatili da stvari ubrzano idu u pogrešnom smjeru. “Sada smo svi koji istraživali demokratizaciju postali istraživači autokratizacije”, kaže Lindberg.
U to vrijeme, njihovi izvještaji su kritikovani zbog “preuveličavanja” rizika po globalnu demokratsku stabilnost. “Govorili su da nepotrebno dižemo uzbunu. Ali sada se čini da su naša upozorenja bila opravdana”, dodaje Lindberg.
Osnovnu grupu od dvanaestak istraživača u Geteborgu čini tim koji sarađuje sa 4.200 istraživača u 180 zemalja, koristeći, kako tvrde, najveću globalnu bazu podataka o demokratiji, sa više od 32 miliona podataka za 202 zemlje i teritorije, koja obuhvata period od 1789. do 2025. godine.
“Imamo univerzalne standarde, ali i ljude na terenu koji nam govore šta se zaista dešava. Izvještaji su u potpunosti naučno zasnovani, vođeni istraživanjima, a naši podaci su oslobođeni pristrasnosti i uticaja država, kao i opštih komentara i političkih razmatranja”.
Sedam članica EU zahvaćeno autokratizacijom
U izvještaju V-Dem instituta, pod naslovom “Urušavanje demokratske ere?”, stoji da je sedam država članica Evropske unije - Mađarska, Grčka, Hrvatska, Slovenija, Slovačka, Italija i Rumunija - “zahvaćeno autokratizacijom”, uz znake da vlasti pribjegavaju cenzuri medija, ograničavanju slobode izražavanja i represiji nad civilnim društvom. Portugal i Bugarska našle su se i na listi zemalja koje institut posebno prati.
Izvještaj Veliku Britaniju označava kao “novog autokratizatora”, uz ocjenu da je došlo do značajnog pada slobode izražavanja i medija. Lindberg upozorava da, jednom kada počne demokratsko nazadovanje, često ga je teško zaustaviti.
Danska, Švedska, Norveška, Švajcarska, Estonija i Irska prednjače u globalnom indeksu demokratije V-Dem za 2025. godinu. Napori drugih zemalja, uključujući Poljsku, izdvojeni su kao pokušaji da naprave “zaokret” od autokratije. Ipak, samo 18 zemalja širom svijeta trenutno se demokratizuje, što je istorijski minimum.
Jedina svijetla tačka u procjeni SAD-a je to što se i dalje održavaju slobodni i fer izbori, a izborni sistem “za sada ostaje stabilan”. Međutim, izvršne naredbe od dolaska Trampa na vlast ukazuju na nove rizike po izborni sistem.
Prijetnje birokratama i izbornim službenicima koji sprovode izbore već su alarmantne, kaže Lindberg. “Vidjeli smo medijske izvještaje prema kojima je od 2020. godine posao napustilo 40 odsto izbornih radnika. A Tramp tada nikada nije priznao poraz. Zašto bi ga priznao sada? Ako 2026. dođe do negiranja izbornih rezultata, to bi značilo potpuni slom demokratije”.
Mogući izvor opreznog optimizma je činjenica da Trampov autoritarni zaokret postaje sve nepopularniji. Njegov stepen podrške je pao ispod 40 odsto. Veliki broj njegovih birača je duboko razočaran novim ratom u Iranu, kao i stalnim rastom troškova života. Istovremeno, mnoge liberalne savezne države koje su bile na meti Trampove politike, poput Minesote i Kalifornije, uspjele su da se suprotstave prijetnjama po građanska prava i lokalne zajednice.
“Takođe vidimo sve više kritika iz samog MAGA pokreta”, kaže Lindberg.
Bilo bi naivno, upozorava se u izvještaju, misliti da su evropske zemlje imune na demokratsko nazadovanje, bez obzira na to šta se dešava u Vašingtonu. “To je globalni trend”, kaže Lindberg, “tako da nije samo Amerika ta koja ga pokreće. Istraživanja jasno pokazuju da krajnja desnica, kada dođe na vlast, ima veliku vjerovatnoću da demontira demokratske institucije”.
“Gardijan” piše da se širom Evrope birači mobilišu da izaberu svoje verzije Trampa, uprkos otvorenim prijetnjama njegove administracije kontinentu i podršci ekstremističkim partijama koje potkopavaju stabilnost. Dio konzervativnog establišmenta prati taj talas, uz nadu da će ovaj put ishod biti drugačiji nego u prethodnim epizodama autoritarne vladavine.
Izvještaj V-Dem-a, jasnim brojkama i bez uvijanja, upozorava na rizike takvog kursa.
Bonus video:
