Kremlj u strahu da kamere „rade” za neprijatelja

Ruske bezbjednosne službe isključile su djelove posebnog sistema za nadzor koji štiti predsjednika Vladimira Putina i njegove najbliže saradnike nakon ubistva ajatolaha Alija Hameneija u Teheranu, piše Fajnenšl tajms pozivajući se na upućene izvore. Taj potez je uslijedio zbog straha da se ogromni ruski aparat za nadzor pretvorio iz sredstva kontrole u slabu tačku koju bi neprijatelji mogli iskoristiti.

Sistem, koji funkcioniše zasebno od skoro 300.000 kamera kojima se nadziru građani Moskve, ponovo je uključen tek nakon što su ga inženjeri detaljno provjerili u pokušaju da ga potpuno izoluju od interneta, rekao je za FT jedan od izvora.

Ruske službe su preduzele vanredne mjere opreza pošto su saznali da su izraelski obavještajci, analizirajući ogromne količine snimaka sa iranskih saobraćajnih kamera, precizno utvrdili mjesto i vrijeme sastanka Hameneija i njegovih najbližih saradnika 28. februara. Na tom sastanku ubijeno je nekoliko visokih bezbjednosnih zvaničnika, u prvom udaru američko-izraelskog rata protiv Islamske Republike.

Ubistvo je bilo dramatična demonstracija upotrebe vještačke inteligencije za obradu miliona sati video-materijala, prikupljenog hiljadama kamera, kako bi se pronašle i nadzirale mete.

Direktor ruske Federalne službe bezbjednosti (FSB) Aleksandar Bortnjikov prošle sedmice je, prema pisanju ruskih medija, upozorio regionalne šefove bezbjednosti da je ogroman ruski aparat za nadzor postao slaba tačka koju neprijatelji mogu iskoristiti.

“Nedavna likvidacija visokih iranskih zvaničnika od strane američko-izraelskog saveza jasan je znak upozorenja”, kazao je Bortnjikov i dodao da su lokacije žrtava djelimično utvrđene zahvaljujući skrivenim softverskim pristupima u teheranskim sistemima video-nadzora.

U Moskvi su i ranije postojale ozbiljne bojazni za Putinovu ličnu bezbjednost, prije svega zbog ukrajinskih obavještajnih službi, koje su prodrle u saobraćajne kamere u Rusiji. Koristile su i podatke o lokaciji mobilnih telefona za pripremu atentata na visoke ruske vojne zvaničnike u samom srcu Moskve.

Uprkos ruskim mjerama opreza, jedan nezavisni ukrajinski haker rekao je za FT da kamere u Moskvi, pa čak i oko Kremlja, “i dalje rade i redovno se hakuju”. Odbio je da kaže da li Ukrajina ima kapacitet da ih analizira u velikom obimu.

Vlade odavno znaju da iskusni hakeri ili špijuni, poput izraelskih elitnih jedinica za elektronsko izviđanje, mogu lako prodrijeti u sigurnosne kamere. Međutim, napredak vještačke inteligencije posljednjih godina omogućio im je da u ogromnim skupovima vizuelnih podataka precizno uoče konkretna ponašanja i obrasce, piše FT i navodi da se izraelska obavještajna služba upravo tim metodama poslužila kako bi iz snimaka sa iranskih kamera locirala Hameneija i njegove najbliže saradnike, utvrdila vrijeme njihovog sastanka i izvela udar.

Izraelski obavještajci iskoristili su AI kako bi mapirali složenu geografiju Teherana, prepoznali obrasce ponašanja tjelohranitelja visokih zvaničnika i efikasno izdvojili mete iz miliona sati snimaka sa hiljada kamera. Te informacije ukrstili su sa drugim obavještajnim kanalima, uključujući ljudske izvore, piše FT.

Vizuelne sposobnosti vještačke inteligencije naglo su napredovale od 2023. godine i danas su znatno sofisticiranije od ranijih algoritama mašinskog učenja, koji su služili za prepoznavanje lica, detekciju oružja ili praćenje vozila prema marki i registarskim tablicama.

Za razliku od starijih alata, koji su bili ograničeni na nekoliko desetina unaprijed zadatih pretraga, novi alati omogućavaju gotovo neograničen raspon upita, jer se video-snimci mogu pretraživati pomoću jezika.

To obavještajcima omogućava da pretražuju ogromne tokove video-materijala koristeći jednostavne pojmove za pretragu, poput: dvojica muškaraca koji jedan drugom predaju torbu; osoba koja je promijenila izgled ili se više puta tokom dana presvukla; ili vozilo koje je nedavno prefarbano, odnosno koje je u kratkom periodu više puta prošlo pored istog mjesta.

“Ovo je sveti gral nadzora”, rekao je za FT jedan evropski zvaničnik čija zemlja koristi tu tehnologiju u svojim gradovima. “Možemo da tražimo ponašanje, a ne objekte - to je stvorilo čitav svijet novih mogućnosti.”

Nova tehnologija faktički pretvara milijarde dolara potrošene na sisteme video-nadzora, posebno saobraćajne kamere, u ključaonicu kroz koju protivnici mogu da pretražuju ogromne gradove i obezbijeđene objekte kako bi u industrijskim razmjerama izvlačili obrasce i tajne.

Ideja da sopstveni sistem nadzora neke zemlje njeni neprijatelji mogu tako efikasno okrenuti protiv nje uznemirila je kontraobavještajne službe širom svijeta.

Njihova prva reakcija bila je da pokušaju da zatvore slabe tačke u samim sistemima kamera, što je izuzetno težak zadatak s obzirom na to da većinu mreža za nadzor čini složen mozaik kamera različitih generacija.

U Indiji je vlada odredila čvrst rok - 1. april, mjesec nakon što je FT izvijestio o izraelskom hakerskom prodoru u teheranski sistem kamera - do kada su kineske kamere morale biti zabranjene u toj zemlji.

Kina ulaže u nove generacije kamera i softvera zasnovanih na vještačkoj inteligenciji, koji mogu da tumače prizore, prepoznaju obrasce ponašanja i pronalaze snimke na osnovu pisanih upita kako bi dodatno izoštrila svoj nadzor.

Međutim, taj napredak istovremeno otvara više mogućnosti kineskim rivalima da efikasno zavire unutar njenih granica. “Oni su ti koji postavljaju kamere - sve što mi treba da uradimo jeste da nađemo način da uđemo. A uvijek postoji način da se uđe”, kazao je za FT jedan bezbjednosni zvaničnik iz države članice obavještajnog saveza “Pet očiju” (SAD, Velika Britanija, Kanada, Australija i Novi Zeland).

Međutim, takve tehnike nijesu nepogrešive. Protivnici država koje koriste vještačku inteligenciju za nadzor - naročito nedržavni akteri, poput militantnih grupa Hezbolah i Hamas - često pribjegavaju niskotehnološkim metodama, kao što su rukom pisane poruke i stare analogne telefonske linije.

Tokom rata u Gazi, najsofisticiraniji izraelski sistemi za takozvano “presretanje, nadzor i izviđanje” nijesu uspjeli da lociraju vođu Hamasa Jahju Sinvara, arhitektu napada od 7. oktobra 2023.

Izrael i njegovi saveznici uložili su ogromne resurse u potragu za njim, uključujući “analizu hoda” kako bi u masi pokušali da prepoznaju dugi korak visokog, mršavog muškarca. Na kraju, ubijen je u oktobru 2024, u onome što je vojska opisala kao slučajan susret.